Hệ thống quản trị toàn cầu đang đứng trước yêu cầu tái cấu trúc cấp thiết khi thế giới chịu tác động từ sự bùng nổ của khoa học-công nghệ và các thách thức an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống. Các cơ chế tiểu đa phương linh hoạt xuất hiện ngày càng nhiều bên cạnh các thể chế đa phương truyền thống, trong khi cạnh tranh quốc tế tập trung vào việc xây dựng thể chế và định hình luật chơi trong các lĩnh vực mới. Theo Thứ trưởng Ngoại giao Đặng Hoàng Giang, đây là thời cơ để các nước đang phát triển và tầm trung, trong đó có Việt Nam, tham gia từ sớm vào quá trình xây dựng chuẩn mực quốc tế.
Chuyển dịch trật tự quốc tế và cơ hội cho Việt Nam
Trật tự quốc tế đang chuyển dịch theo hướng đa tầng, đa trung tâm và phức tạp hơn. Cạnh tranh chiến lược diễn ra toàn diện, đặc biệt trong việc định hình thể chế, chuẩn mực và quy tắc toàn cầu. Các vấn đề như trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu, an ninh mạng, chuyển đổi năng lượng, tài chính khí hậu và quản trị không gian vũ trụ đã trở thành lĩnh vực cạnh tranh và hợp tác chiến lược. Tuy nhiên, không quốc gia nào có thể tự ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu, dịch bệnh hay gián đoạn chuỗi cung ứng, do đó hợp tác đa phương vẫn là con đường thiết yếu.
Việt Nam đủ điều kiện để kiến tạo
Sau bốn thập niên Đổi mới, Việt Nam đã thiết lập mạng lưới quan hệ rộng khắp, tham gia hơn 70 tổ chức và diễn đàn đa phương quan trọng. Việt Nam đảm nhiệm thành công nhiều trọng trách tại Liên hợp quốc, ASEAN, APEC, và được cộng đồng quốc tế ghi nhận là thành viên chủ động, tích cực, có trách nhiệm. Gần đây, Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2026-2028 với số phiếu cao nhất trong Nhóm châu Á-Thái Bình Dương, đồng thời lần đầu tiên đảm nhiệm Chủ tịch SPLOS 35 và có Thẩm phán tại ITLOS. Theo Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang, những kết quả này cho thấy Việt Nam đủ điều kiện bước sang giai đoạn mới: từ tham gia tích cực sang chủ động đề xuất sáng kiến, đóng góp thực chất và tham gia định hình thể chế, quy tắc, chuẩn mực quốc tế.
Tham gia sớm vào các lĩnh vực định hình tương lai
Trong kỷ nguyên mới, Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang nhấn mạnh: “Đối ngoại đa phương phải chuyển từ ứng phó sang chủ động dự báo, chuẩn bị chính sách và tham gia từ sớm vào quá trình xây dựng luật chơi.” Việt Nam cần tham gia sớm và sâu hơn vào các lĩnh vực mới nổi như quản trị trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, an ninh mạng, dữ liệu, chuyển đổi năng lượng, tài chính khí hậu, công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình và quản trị không gian vũ trụ. Việc tham gia từ sớm sẽ bảo đảm lợi ích an ninh và phát triển của Việt Nam “từ sớm, từ xa”, đồng thời bảo vệ quan điểm của các nước đang phát triển. Việt Nam cũng cần tham gia có chọn lọc các cơ chế tiểu đa phương phù hợp, gắn với thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, không bị cuốn vào các tập hợp lực lượng đối đầu.
Lấy hiệu quả phát triển làm thước đo
Giá trị của đối ngoại đa phương phải được thể hiện bằng đóng góp cụ thể vào giữ vững hòa bình, ổn định, thu hút nguồn lực, tri thức, công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện đời sống nhân dân. Cần kết hợp chặt chẽ đối ngoại đa phương với song phương, thúc đẩy ngoại giao kinh tế, khoa học-công nghệ, số, khí hậu, năng lượng và văn hóa. Tham gia ASEAN giúp Việt Nam củng cố quan hệ tin cậy với các nước láng giềng, lồng ghép ưu tiên phát triển vào hợp tác bao trùm, lấy người dân làm trung tâm. Hợp tác với Liên hợp quốc chuyển hóa thành các chương trình phát triển con người, cải cách quản trị, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và tăng cường khả năng chống chịu.
Nâng tầm năng lực cho ngoại giao đa phương
Để tham gia định hình luật chơi, Việt Nam cần đổi mới nghiên cứu và dự báo chiến lược, xây dựng đội ngũ cán bộ ngoại giao chuyên nghiệp, có bản lĩnh chính trị, tư duy chiến lược, kiến thức liên ngành và kỹ năng đàm phán hiện đại. Phát huy cơ chế điều phối liên ngành, mạng lưới chuyên gia trong và ngoài nước, kết nối cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và trí thức người Việt Nam ở nước ngoài. Mỗi sáng kiến đa phương cần có mục tiêu rõ ràng, lộ trình và sản phẩm đầu ra cụ thể.
Phát huy vai trò tiên phong trong kỷ nguyên mới
Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang khẳng định: “Tiếng nói của một quốc gia chỉ thực sự có sức nặng khi nhất quán với hành động; khi lợi ích quốc gia được đặt trong sự hài hòa với lợi ích của khu vực và cộng đồng quốc tế.” Mục tiêu của đối ngoại đa phương Việt Nam không phải là gia tăng số lượng hoạt động, mà là nâng cao chất lượng tham gia, đóng góp thực chất, tạo ra sáng kiến có giá trị, khẳng định năng lực định hình quy tắc và chuẩn mực quốc tế. Với nền tảng ngoại giao cách mạng, thế và lực mới của đất nước, Việt Nam có đầy đủ cơ sở để chuyển mình: từ tham gia tích cực sang đóng góp chủ động, từ thực hiện luật chơi sang kiến tạo luật chơi, từ khẳng định vị thế sang phát huy vị thế phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
