Sáng ngày 11/6 theo giờ địa phương, Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa mở chiến dịch tấn công đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu mỏ của Iran. Chỉ vài giờ sau, ông tuyên bố sắp đạt được thỏa thuận "tuyệt vời" nhằm chấm dứt cuộc chiến và bảo đảm Iran không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân. Ông Trump cho rằng những lời đe dọa cùng các cuộc không kích đã khiến Tehran phải nhượng bộ trên bàn đàm phán.
"Tôi không biết các bạn đã nghe chưa, nhưng hôm nay chúng tôi đã chấm dứt cuộc chiến với Iran", ông Trump nói khi xuất hiện trực tuyến tại một sự kiện. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều.
Tín hiệu mâu thuẫn
Một thỏa thuận có thể kiểm chứng nhằm chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran sẽ là bước đột phá lịch sử với Mỹ, giúp kết thúc cuộc chiến làm rung chuyển Trung Đông, gây khủng hoảng năng lượng toàn cầu và khiến kinh tế thế giới chao đảo. Tuy nhiên, theo CNN, ông Trump không phải nguồn tường thuật đáng tin cậy về cuộc chiến Iran. Ông đã gần 40 lần tuyên bố “thỏa thuận sắp đạt được” và nhiều lần khẳng định Iran nhượng bộ, trong khi thực tế Tehran vẫn cứng rắn.
"Ở thời điểm hiện tại, không có bằng chứng đáng tin cậy nào cho thấy đã có thỏa thuận. Và nếu có, vẫn chưa rõ liệu thỏa thuận đó có thể duy trì lâu dài hay không", ông Seth Jones, Chủ tịch Ban Quốc phòng và An ninh thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận xét.
Nhà Trắng hiện chưa công bố chi tiết thỏa thuận được đề xuất. Kịch bản có khả năng xảy ra là các nhà đàm phán đạt đồng thuận về việc mở lại eo biển Hormuz, đổi lấy việc Mỹ đình chỉ phong tỏa hải quân đối với Iran. Các vấn đề then chốt và khó khăn nhất, đặc biệt là chương trình hạt nhân của Iran, sẽ chuyển sang các cuộc đàm phán tiếp theo.
Ông Frank Kendall, cựu Bộ trưởng Không quân Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden, cho rằng những tuyên bố của Tổng thống Mỹ cần được tiếp nhận với sự thận trọng. "Điều quan trọng cần nhận thức là đây không phải thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt cuộc chiến. Đây nhiều khả năng chỉ là việc gia hạn lệnh ngừng bắn, có thể kéo dài khoảng 60 ngày, trong khi các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran tiếp tục diễn ra", ông Kendall nói.
Tại Phòng Bầu dục ngày 11/6, ông Trump mô tả thỏa thuận hiện "mang tính khái niệm", cho thấy thỏa thuận nhiều khả năng còn sơ sài và chưa hoàn thiện.
Một thỏa thuận chỉ nhằm mở ra các thảo luận khó có thể được xem là "thỏa thuận tuyệt vời". Lịch sử cho thấy các cuộc đàm phán như vậy có thể kéo dài mà không bảo đảm thành công. Theo CNN, Iran từ lâu khẳng định không theo đuổi chế tạo vũ khí hạt nhân, nên việc Tehran ký vào văn bản tái khẳng định không chế tạo vũ khí hạt nhân thực chất không có gì mới.
Ông Trump cũng cho biết Lãnh tụ Tối cao Iran đã bật đèn xanh cho thỏa thuận, nhưng hiện có rất ít bằng chứng ủng hộ. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei nói với hãng thông tấn nhà nước IRNA rằng các thông tin về thỏa thuận hiện chỉ là "suy đoán" và "Iran chưa đưa ra quyết định cuối cùng về bất kỳ thỏa thuận nào".
Liệu ông Trump có đạt được thỏa thuận tốt?
Dù có hoài nghi, triển vọng Mỹ đạt thỏa thuận với Iran nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn và từng bước đàm phán chấm dứt chiến tranh đang lạc quan hơn. Ngoại trưởng Iran cũng tuyên bố thỏa thuận "chưa bao giờ gần đến thế". Tuy nhiên, phần dễ dàng đã qua, những gì diễn ra tiếp theo sẽ khó khăn hơn.
Chính quyền ông Trump khẳng định Iran chấp nhận nhượng bộ lớn, nhưng truyền thông Iran đưa ra phiên bản thỏa thuận sơ bộ có lợi cho Tehran. Ngày 12/6, ông Trump phủ nhận các thông tin này và chỉ trích "rất khó để đàm phán thiện chí" với Iran. Dưới đây là các điểm nghẽn có thể gây bế tắc.
Chương trình hạt nhân Iran
Đây là khía cạnh quan trọng nhất. Chính quyền ông Trump phát tín hiệu Iran đồng ý tháo dỡ chương trình hạt nhân và cam kết "vô thời hạn" không chế tạo vũ khí hạt nhân. Nhưng chi tiết về cơ chế bảo đảm thực thi mới là then chốt. Ông Trump sẽ phải giải thích vì sao thỏa thuận mới tốt hơn thỏa thuận hạt nhân thời Obama, vốn bao gồm các giới hạn làm giàu uranium và được giám sát bởi Liên Hợp Quốc.
Rào cản lớn còn từ những nhân vật cứng rắn trong đảng Cộng hòa, họ cho rằng không thể tin tưởng Tehran. Phát biểu ngày 12/6 của ông Trump về "sự thiếu tin cậy của Iran" càng làm nổi bật vấn đề.
Uranium đã làm giàu ở mức cao
Chính quyền ông Trump từng tuyên bố Iran cần bàn giao lượng uranium đã làm giàu ở mức cao. Tuy nhiên, số vật liệu này được lưu trữ sâu dưới lòng đất, khó tiếp cận sau các cuộc không kích. Ông Trump từng ám chỉ Mỹ có thể không lấy được số uranium này, và đề xuất quân đội chỉ cần "niêm phong" các khu vực chứa vật liệu hạt nhân rồi theo dõi từ xa. "Vật liệu hạt nhân nằm quá sâu dưới lòng đất, tôi không còn quan tâm đến chuyện đó", ông nói hồi tháng 4. Nếu không kiểm soát được lượng uranium, ông Trump khó có thể tuyên bố chiến thắng lớn.
Tài sản bị phong tỏa của Iran
Năm 2016, ông Trump chỉ trích chính quyền Obama vì chuyển 1,7 tỷ USD cho Iran. Hiện Iran yêu cầu Mỹ giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng. Nếu nhượng bộ Tehran về tài chính để đạt nhượng bộ trong các vấn đề khác, ông Trump có thể đối mặt chỉ trích tương tự.
Eo biển Hormuz
Trong khi nhiều nội dung thỏa thuận gợi nhắc thỏa thuận hạt nhân thời Obama, eo biển Hormuz là biến số mới. Câu hỏi lớn là thỏa thuận sẽ xử lý thế nào nguy cơ eo biển có thể bị phong tỏa trong tương lai. Nếu vấn đề này không được giải quyết, những người chỉ trích sẽ lập luận rằng thỏa thuận mới kém hiệu quả hơn thỏa thuận trước.
Tài trợ cho các lực lượng đồng minh
Ngay từ đầu cuộc chiến, ông Trump khẳng định mục tiêu ngăn Iran tài trợ cho các lực lượng đồng minh như Hamas và Hezbollah. Gần đây, chính quyền ông gần như không nhắc đến vấn đề này. Một quan chức cấp cao nói với CNN rằng Iran đồng ý không tài trợ cho các tổ chức bị Washington coi là khủng bố, nhưng cam kết này sẽ được xác minh bằng cách nào? Nếu không đạt được cam kết rõ ràng, ông Trump chưa hoàn thành một trong bốn mục tiêu trọng tâm: triệt tiêu năng lực tên lửa đạn đạo, hải quân, chương trình hạt nhân và mạng lưới ủy nhiệm của Tehran.
