Mỹ và Iran tiến gần thỏa thuận ngừng bắn, Pakistan đóng vai trò trung gian hòa giải
Các nguồn tin tại Islamabad cho biết một thỏa thuận lâm thời với những điều khoản cơ bản nhất có thể được đạt được ngay trong cuối tuần này. Tehran hiện đang xem xét đề xuất mới từ Washington. Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump và phía Pakistan nhiều lần phát tín hiệu về một bước đột phá sắp xảy ra, nhưng các vòng đàm phán nhằm chấm dứt xung đột lâu dài vẫn chưa đạt tiến triển đáng kể.
Tín hiệu tích cực từ Islamabad
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 7/5 cho biết ông đã gặp lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, người chưa xuất hiện công khai kể từ khi được bổ nhiệm hồi đầu tháng 3. Giới phân tích nhận định cuộc gặp nhằm thống nhất lập trường giữa các phe phái tại Iran trước các cuộc thương lượng quan trọng. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cùng ngày cũng điện đàm với Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar. Hãng thông tấn IRNA không tiết lộ chi tiết, chỉ cho biết hai bên trao đổi về những diễn biến mới nhất và xu hướng trong khu vực, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thúc đẩy đối thoại và ngoại giao.
Các quan chức Pakistan kỳ vọng một thỏa thuận khung có thể sẵn sàng để ông Trump ký kết tại Islamabad vào tuần tới, nếu nhà lãnh đạo Mỹ ghé thăm Pakistan trước hoặc sau chuyến công du Trung Quốc. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan Tahir Andrabi nhấn mạnh: "Chúng tôi vẫn lạc quan. Một thỏa thuận có thể đến sớm hơn dự kiến."
Đề xuất hai giai đoạn
Đề xuất mới nhất của Mỹ được cho là gồm hai giai đoạn. Giai đoạn đầu tập trung chấm dứt chiến tranh và mở lại eo biển Hormuz. Tehran muốn các tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài được giải ngân, bao gồm khoảng 6 tỷ USD đang giữ tại Qatar. Giai đoạn hai sẽ hướng tới đàm phán sâu hơn về chương trình hạt nhân Iran trong vòng 30 ngày tiếp theo. Trong vòng đàm phán tại Islamabad tháng trước, Iran đề xuất đình chỉ hoạt động làm giàu uranium trong 3-5 năm, trong khi Mỹ yêu cầu 20-25 năm. Các nhà ngoại giao cho rằng hai bên có thể thỏa hiệp ở mốc khoảng 10 năm. Tehran cũng phản đối yêu cầu chuyển giao kho uranium làm giàu ở mức 60% cho Mỹ.
"Mọi thứ đang dịch chuyển, nhưng chúng tôi vẫn chưa đi tới đích," một nhà ngoại giao khu vực nhận định. "Có vẻ như người Mỹ thực sự muốn khép lại cuộc chiến này."
Hy vọng và thất vọng đan xen
Những ngày gần đây chứng kiến cục diện liên tục đảo chiều giữa hy vọng và thất vọng, khi Mỹ và Iran thử thách giới hạn chịu đựng của nhau qua các tuyên bố cứng rắn, động thái phô trương sức mạnh và bạo lực lẻ tẻ nhằm giàu ưu thế trên bàn đàm phán. Dù nhiều nhà quan sát hoài nghi và Tehran thể hiện thái độ cứng rắn, triển vọng về một thỏa thuận tạm thời có thể mở lại eo biển Hormuz đã đẩy chứng khoán toàn cầu lên sát mức cao kỷ lục trong phiên giao dịch ngày 7/5, trong khi giá dầu lao dốc mạnh.
"Một số đề xuất giờ đây đã được cả hai bên tiếp nhận tích cực hơn, khoảng cách giữa các lập trường cũng đang thu hẹp dần," một nhà ngoại giao tại Islamabad am hiểu tiến trình đàm phán cho biết. "Điều đó là bình thường. Ban đầu ai cũng đưa ra yêu sách tối đa rồi mới dần mềm hóa."
Hôm 5/5, Iran phóng tên lửa và UAV nhằm vào UAE sau khi ông Trump triển khai chiến dịch hỗ trợ tàu hàng mắc kẹt vì phong tỏa eo biển Hormuz. Đến ngày 7/5, quân đội Mỹ nổ súng vào một tàu chở dầu treo cờ Iran chỉ vài giờ sau khi ông Trump ra tối hậu thư mới, yêu cầu Tehran chấp nhận thỏa thuận nếu không muốn đối mặt với không kích "mạnh hơn và dữ dội hơn nhiều."
Mỹ không kích Iran tại Bandar Abbas
Một vụ nổ đã diễn ra ở thành phố cảng Bandar Abbas, tỉnh Hormozgan, miền nam Iran ngày 7/5 sau khi quân đội Mỹ mở các đợt không kích nhằm vào nhiều cơ sở quân sự của Iran bị cáo buộc đứng sau loạt tấn công bằng tên lửa, UAV và xuồng cao tốc nhằm vào tàu chiến Mỹ tại eo biển Hormuz. Trong cuộc phỏng vấn với PBS hôm 6/5, ông Trump bày tỏ lạc quan về khả năng đạt được thỏa thuận với Iran trước chuyến công du Trung Quốc. "Tôi nghĩ cơ hội để cuộc chiến kết thúc là rất lớn. Nếu không chấm dứt được, chúng tôi sẽ phải quay lại và ném bom họ dữ dội hơn nữa," ông Trump tuyên bố. Ông cũng khẳng định Tehran phải "xuất khẩu" lượng uranium làm giàu cấp độ cao sang Mỹ - yêu cầu mà nhiều chuyên gia cho rằng Iran khó chấp nhận.
Già néo đứt dây
Khoảng cách quan điểm giữa Washington và Tehran vẫn rất lớn, khiến khả năng đạt thỏa thuận toàn diện gần như bất khả thi trong ngắn hạn. Tuy nhiên, các quan chức cho rằng một cơ chế tạm thời nhằm ngăn xung đột tái bùng phát và bảo đảm an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz hoàn toàn có thể đạt được qua một văn bản ghi nhớ dài một trang. "Ưu tiên trước mắt là hai bên tuyên bố chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn, còn các vấn đề khác có thể tiếp tục thương lượng khi đối thoại trực tiếp được nối lại," một quan chức cấp cao Pakistan tham gia tiến trình trung gian nói với Reuters. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan cũng cho biết Islamabad "kỳ vọng một thỏa thuận sẽ sớm đạt được."
Kiểm soát eo biển Hormuz cùng nguy cơ tái khởi động các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng dầu khí tại vùng Vịnh là hai "lá bài" quan trọng nhất của Iran trên bàn đàm phán. Trong khi đó, Mỹ đã áp đặt phong tỏa nhằm chặn mọi hoạt động vận tải biển liên quan tới Iran rời Vịnh Ba Tư để gia tăng sức ép lên Tehran.
Nhiều quan chức cấp cao Iran trong những ngày qua tiếp tục bác bỏ các nhượng bộ. Một số phe phái tại Tehran muốn kéo dài đàm phán tới sát cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11, khi chính quyền Trump chịu áp lực lớn hơn trong việc kết thúc chiến tranh và Iran có thể giành điều kiện thuận lợi hơn. Song, giới ngoại giao khu vực cảnh báo Iran có nguy cơ "đi quá giới hạn," bởi thời điểm hiện tại có thể là cơ hội tốt nhất để khép lại xung đột và tuyên bố chiến thắng - điều sẽ khó khăn hơn nhiều nếu giao tranh tái bùng phát. Các nhà ngoại giao cũng cho rằng Washington hoàn toàn có thể đơn phương kết thúc cuộc chiến và rút lui, để mặc Iran chìm trong vòng siết của các lệnh trừng phạt kinh tế.
Iran hiện phải đối mặt với hàng loạt thách thức kinh tế nghiêm trọng, đặc biệt nếu nước này cạn dần năng lực lưu trữ dầu mỏ. Tuy nhiên, Washington Post ngày 7/5 dẫn một báo cáo mật của CIA cho biết chiến dịch phong tỏa của Mỹ có thể cần hơn 3-4 tháng mới đủ sức gây ra cú sốc kinh tế nghiêm trọng đối với Tehran.
