Giới phân tích nhận định rằng những căng thẳng và bất đồng mà Tổng thống Mỹ Donald Trump tạo ra với các đồng minh có thể trở thành di sản lâu dài nhất sau cuộc chiến với Iran. Quyết định rút bớt binh sĩ Mỹ khỏi Đức, các tín hiệu về khả năng cắt giảm hiện diện quân sự tại châu Âu, cùng phản ứng bị cho là hời hợt trước các cuộc tấn công của Iran nhằm vào đồng minh Vùng Vịnh đang cho thấy những rạn nứt ngày càng sâu sắc giữa Washington và các đối tác chủ chốt.
Rạn nứt với châu Âu ngày càng khoét sâu
Căng thẳng đặc biệt gia tăng giữa ông Trump và các đồng minh châu Âu sau khi Mỹ phối hợp với Israel tấn công Iran hôm 28/2, với cáo buộc Tehran sắp phát triển vũ khí hạt nhân dù chưa có bằng chứng cụ thể. Iran đáp trả bằng cách đóng eo biển Hormuz, gây ra cú sốc năng lượng toàn cầu chưa từng có, khiến nhiều nền kinh tế châu Âu chịu thiệt hại nặng nề trong cuộc chiến mà họ không mong muốn.
Ngay cả trước khi xung đột leo thang, ông Trump đã khiến các đồng minh bất an khi áp thuế diện rộng, thúc đẩy kế hoạch tiếp quản Greenland từ Đan Mạch và cắt giảm viện trợ quân sự cho Ukraine. Rạn nứt tiếp tục sâu thêm khi ông Trump tuyên bố rút 5.000 trong tổng số 36.400 binh sĩ Mỹ đồn trú tại Đức, sau khi Thủ tướng Friedrich Merz công khai cho rằng Iran đang “làm Mỹ bẽ mặt”. Lầu Năm Góc sau đó cũng hủy kế hoạch triển khai tên lửa hành trình Tomahawk tới Đức.
Ông Trump, người từ lâu hoài nghi vai trò của Mỹ trong NATO, còn cho biết đang cân nhắc cắt giảm lực lượng tại Italy và Tây Ban Nha, hai quốc gia có lãnh đạo bất đồng với ông về cuộc chiến Iran. Động thái này diễn ra sau khi ông Trump cáo buộc các đồng minh không hỗ trợ đủ cho Mỹ, đồng thời úp mở khả năng Washington có thể không còn tuân thủ Điều 5 của NATO – điều khoản phòng thủ tập thể cốt lõi của liên minh.
Người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly cho biết ông Trump đã nhiều lần thể hiện sự thất vọng với NATO và các đồng minh, nhấn mạnh rằng một số nước châu Âu đã từ chối cho Mỹ sử dụng căn cứ quân sự trên lãnh thổ của họ để phục vụ chiến dịch chống Iran. Trước đó, ông Trump cũng công khai chỉ trích Thủ tướng Anh Keir Starmer, tuyên bố hồi tháng 3 rằng ông Starmer “không phải Winston Churchill”, đồng thời đe dọa áp “mức thuế lớn” đối với hàng hóa nhập khẩu từ Anh.
Lầu Năm Góc dưới thời ông Trump thậm chí còn đề cập khả năng trừng phạt các đồng minh NATO không ủng hộ đầy đủ chiến dịch chống Iran, bao gồm xem xét đình chỉ tư cách thành viên NATO của Tây Ban Nha và đánh giá lại việc Washington công nhận chủ quyền của Anh đối với quần đảo Falkland.
Một nhà ngoại giao châu Âu nhận định các lời đe dọa của ông Trump là tín hiệu rõ ràng buộc châu Âu phải đầu tư mạnh hơn cho an ninh của chính mình, dù các lãnh đạo khu vực hiện vẫn phải chấp nhận “thích nghi với những cú sốc liên tiếp”. Theo các nhà phân tích, nhiều lãnh đạo châu Âu hiện cũng dần hiểu rõ chiến thuật đàm phán của ông Trump và bắt đầu cứng rắn hơn trong cách đối phó với Washington.
Ông Jeff Rathke, Chủ tịch Viện Mỹ - Đức thuộc Đại học Johns Hopkins, cho rằng dù Thủ tướng Merz từng tạo được thiện cảm với ông Trump trong các cuộc gặp trước đây, giờ đây ông “không còn cố che giấu đánh giá chỉ trích về những gì nước Mỹ đang tự đẩy mình vào”. Các lãnh đạo châu Âu cũng nhận thức rằng ông Trump – người không thể tái tranh cử theo quy định pháp luật – có thể sẽ hành động ít bị ràng buộc hơn trên trường quốc tế trước khi rời nhiệm sở vào tháng 1/2029.
Lo ngại lan rộng sang Trung Đông và châu Á
Những rạn nứt trong mạng lưới đồng minh của Mỹ hiện không chỉ dừng ở châu Âu. Khi Iran phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào UAE – một đồng minh thân cận của Mỹ – hồi đầu tuần, ông Trump và các trợ lý dường như phản ứng khá thờ ơ, làm gia tăng tâm lý bất an trong các quốc gia Arab vùng Vịnh vốn đã chịu nhiều tác động từ chiến sự.
Ông Trump nhanh chóng mô tả vụ tấn công hôm 5/5 là “không nghiêm trọng”, dù vụ việc gây cháy tại cảng dầu quan trọng Fujairah và buộc chính quyền UAE phải đóng cửa trường học. Ngay cả sau các đợt tấn công tiếp theo, ông vẫn khẳng định lệnh ngừng bắn kéo dài một tháng vẫn được duy trì.
Cuộc chiến cũng làm dấy lên tâm lý bất an ở châu Á, nơi nhiều nền kinh tế phụ thuộc lớn vào nguồn dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz trước khi xung đột bùng phát. Các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc vốn đã lo ngại trước chính sách thuế quan cứng rắn và các phát biểu coi nhẹ liên minh truyền thống của ông Trump. Giờ đây, họ còn đặt câu hỏi liệu áp lực kinh tế trong nước, bao gồm giá xăng tăng cao, có thể ảnh hưởng đến quan hệ với Mỹ.
Ông Takeshi Iwaya, người giữ chức Ngoại trưởng Nhật Bản khi ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ hai, nói với Reuters: “Điều khiến chúng tôi lo ngại nhất là niềm tin, sự tôn trọng và kỳ vọng dành cho Mỹ – đối tác cốt lõi trong liên minh mà Nhật Bản coi trọng nhất, đang suy giảm. Điều này có thể để lại cái bóng dài lên toàn bộ khu vực”.
Cựu Bộ trưởng Thương mại Nhật Bản Yasutoshi Nishimura cho rằng Tokyo ngày càng cần tăng cường quan hệ với các “cường quốc tầm trung cùng chí hướng” như Anh, Canada, Australia và các nước châu Âu để thích ứng với sự dịch chuyển quyền lực toàn cầu.
Quan hệ tính toán với Israel
Từ thời điểm tuyên bố ngừng bắn với Iran, ông Trump gần như ngừng nhắc đến Israel hay ông Netanyahu trong các tuyên bố công khai vốn luôn mang giọng điệu lạc quan về chiến sự. Mỗi khi nhắc tới ông Netanyahu, ông Trump chủ yếu đưa ra những lời cảnh báo hoặc chỉ trích. Sau vụ Israel tấn công mỏ khí South Pars của Iran, ông Trump công khai nói rằng mình đã yêu cầu Israel “không được làm vậy”.
Khi lệnh ngừng bắn được thiết lập, ông Trump ban đầu đứng về phía cách diễn giải của Israel rằng Lebanon không nằm trong thỏa thuận. Tuy nhiên, khi thỏa thuận có nguy cơ đổ vỡ, ông nhanh chóng đổi lập trường và buộc Israel phải làm theo.
Tuần này, ông Netanyahu bất ngờ phá vỡ quãng thời gian im lặng kéo dài hiếm thấy kể từ khi xung đột Iran nổ ra bằng một video phát biểu, trong đó nhấn mạnh rằng ông và ông Trump “phối hợp hoàn toàn” và “gần như nói chuyện mỗi ngày”. Tuy nhiên, lời khẳng định rằng quan hệ Mỹ - Israel vẫn “êm đẹp” được đưa ra trong bối cảnh truyền thông Israel nhiều tuần qua liên tục đưa tin rằng Tel Aviv không còn được Washington tham vấn đầy đủ về cuộc chiến với Iran, thậm chí còn bị gạt ra ngoài nhiều cuộc đàm phán hòa bình do Pakistan làm trung gian, theo Guardian.
Mức độ hoài nghi đối với ông Netanyahu trong dư luận và báo chí độc lập Israel hiện lớn đến mức phản ứng đầu tiên sau bài phát biểu của ông không phải sự yên tâm, mà là suy đoán rằng tình hình thực tế có thể còn tệ hơn nhiều so với những gì công chúng hình dung. Bà Dahlia Scheindlin, chuyên gia thăm dò và cố vấn chính trị Mỹ - Israel, nhận định: “Ông ấy càng nói nhiều về mối quan hệ tuyệt vời với ông Trump, tôi càng cảm thấy lo ngại rằng căng thẳng thực tế đang rất lớn. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu mọi chuyện đang diễn biến rất tệ, bởi cuộc chiến rõ ràng đang thất bại xét trên hầu hết mục tiêu ban đầu”.
