Việt Nam khẳng định vị thế trong bối cảnh khu vực chuyển dịch
Chuyên gia Derek Grossman, Giáo sư thực hành khoa học chính trị và quan hệ quốc tế tại Đại học Nam California (Mỹ), vừa có bài viết gửi đến Báo Thanh Niên nhận định về vai trò và vị thế của Việt Nam trong sự chuyển dịch của khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific). Theo ông, liên danh các công ty Nhật Bản và Việt Nam nhất trí hợp tác dự án điện gió trị giá 95 triệu USD (2.370 tỉ đồng) tại miền Nam Việt Nam, dù giá trị không quá lớn, nhưng cho thấy một sự thay đổi lớn hơn nhiều đang diễn ra ở Indo-Pacific.
Indo-Pacific đang đối mặt nhiều thách thức: lợi ích lâu dài của Mỹ tại đây vẫn chưa rõ ràng, quan hệ giữa Trung Quốc với các nước xung quanh còn nhiều vấn đề, và sự khó lường ở eo biển Hormuz buộc các quốc gia trong khu vực đối mặt với thực tế rằng các tuyến hàng hải mở không chắc chắn. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường quan hệ đối tác kinh tế, như dự án điện gió trên, đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Tại Đối thoại Shangri-La vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã lên tiếng kêu gọi các nỗ lực ngoại giao và sự cần thiết phải tuân thủ luật pháp quốc tế. Lời kêu gọi nhận được sự hưởng ứng tích cực từ cộng đồng quốc tế, qua đó nâng cao vị thế của Việt Nam. Hiện nay, Việt Nam hướng đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức 2 con số và đạt vị thế quốc tế thu nhập cao vào năm 2045. Việt Nam nhận thức rằng để đạt được điều này, cần có sự tham gia quốc tế sâu rộng hơn, cùng với yêu cầu cấp thiết về các tuyến hàng hải mở – những huyết mạch mà thương mại toàn cầu vận hành nhưng cũng có thể bị đe dọa nếu căng thẳng leo thang ở Biển Đông.
ASEAN và các đối tác tự nhiên của Việt Nam
Các thành viên ASEAN là những đối tác tự nhiên của Việt Nam. Tất cả các thành viên của khối đều tán thành Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AOIP). Khuôn khổ này thể hiện cam kết rõ ràng về việc duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và tuân thủ Công ước LHQ về Luật Biển (UNCLOS) 1982.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã hành động nhanh chóng cho chiến lược trên. Từ tháng 8.2024 đến nay, ông đã thăm 7 trong 10 thành viên ASEAN và thiết lập Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với 4 thành viên ASEAN chỉ trong 6 tháng.
Chính sách đối ngoại của Việt Nam không hề là sự chuyển hướng khỏi Mỹ hay Trung Quốc. Thực tế, chiến lược của Việt Nam từ lâu đã được định hình bởi 2 trụ cột: đa dạng hóa và chủ nghĩa đa phương. Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La nhấn mạnh 'chúng ta không đứng về phe nào' cho thấy rõ điều này sẽ không thay đổi.
Đa dạng hóa đối tác, củng cố vị thế dẫn đầu
Việt Nam đang củng cố vị thế với tư cách là người dẫn đầu trong cộng đồng quốc tế dựa trên luật lệ. Tăng cường hợp tác với các đối tác trong khuôn khổ Indo-Pacific tự do và rộng mở (FOIP) dường như là bước tiếp theo hiển nhiên. Giống như AOIP, FOIP là một tầm nhìn đề cao các nguyên tắc tự do hàng hải và pháp quyền trong khu vực.
Tiên phong trong tầm nhìn FOIP từ hơn 10 năm trước, Nhật Bản từ lâu đã thể hiện các nguyên tắc pháp lý mà Việt Nam ủng hộ. Bởi thế, Nhật Bản cũng là một đối tác tự nhiên của Việt Nam. Cả FOIP lẫn chính sách đối ngoại rộng lớn hơn của Nhật Bản đều không áp đặt lên các quốc gia có chủ quyền. Như Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjirō Koizumi đã nêu tại Đối thoại Shangri-La, các chính sách của nước này bắt nguồn từ tầm nhìn về Indo-Pacific như một khu vực nơi các quốc gia 'được tự do lựa chọn con đường của riêng mình'. Nhật Bản đang nỗ lực thực thi những nguyên tắc này trên thực tế.
Bên cạnh việc sẵn sàng hợp tác ngoại giao với Trung Quốc, Nhật Bản cũng đã minh bạch về ý định tăng ngân sách quốc phòng và sửa đổi '3 văn kiện chiến lược'. Nhật Bản đã làm rõ rằng đây là những biện pháp phòng thủ nhằm duy trì trật tự dựa trên luật lệ ở Indo-Pacific. Đáng chú ý, trong số các điều khoản quan trọng của các văn kiện chiến lược, chiến lược được cập nhật dự kiến sẽ nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải bảo vệ các tuyến hàng hải – đảm bảo rằng các tàu dân sự có thể tự do di chuyển trong môi trường tuân theo các nguyên tắc của luật pháp quốc tế. Qua đó, Nhật Bản và Việt Nam có được sự tương đồng về giá trị.
Hợp tác thực chất giữa Việt Nam và Nhật Bản
Chuyến thăm gần đây của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi tới Việt Nam đã đạt được thỏa thuận về một danh sách rộng lớn các lĩnh vực trong an ninh kinh tế, bao gồm năng lượng, khoáng sản quan trọng, trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn và không gian. Một tháng sau, Bộ trưởng Quốc phòng Shinjirō Koizumi đã đến thăm Việt Nam, nhấn mạnh tầm quan trọng ngày càng tăng mà cả hai nước đặt vào mối quan hệ song phương. Việt Nam đã rất nhạy bén với sự liên kết giữa hai nước, đồng thời khéo léo duy trì sự tỉnh táo trước mạng lưới đối tác rộng lớn hơn mà Việt Nam có thể hợp tác.
Vào tháng 6, Ấn Độ, một nước ủng hộ FOIP, đã ký thỏa thuận quốc phòng quan trọng với Việt Nam. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng giữ tư cách quan sát viên tại cuộc tập trận chung thường niên Balikatan quy tụ các đối tác AOIP và FOIP bao gồm Philippines, Mỹ, Úc và Nhật Bản.
Trong một cuộc cải tổ lịch sử, Thủ tướng Takaichi đã dỡ bỏ những hạn chế lâu đời đối với việc xuất khẩu vũ khí sát thương. Việt Nam là một trong 17 quốc gia có thể hưởng lợi từ quyết định này. Nhật Bản, quốc gia hàng đầu thế giới về nhận thức lãnh hải, có vị thế độc đáo để giúp Việt Nam phát triển năng lực mà nước này vẫn chưa hoàn toàn làm chủ.
Việt Nam từ lâu luôn kiên quyết bảo vệ luật pháp quốc tế. Trong giai đoạn khu vực có nhiều bất ổn, Việt Nam lại có cơ hội trở thành một điều gì đó hơn thế nữa: một thành trì ổn định và sự lãnh đạo của trật tự dựa trên luật lệ. Để hoàn toàn nắm bắt vai trò đó, việc đa dạng hóa sâu rộng hơn với các đối tác cùng chí hướng sẽ là điều cần thiết.
