Giới chức quốc phòng Israel đã vô cùng bất ngờ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump quyết định hủy cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran vào phút chót, trong khi các oanh tạc cơ đã vào vị trí và chỉ còn khoảng 10 phút nữa là tiến hành ném bom các mục tiêu tại lãnh thổ Iran.
Sự việc khởi nguồn từ ngày 20/6/2019, khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) bắn hạ một máy bay trinh sát không người lái RQ-4 Global Hawk của Mỹ ở khu vực eo biển Hormuz. Tehran khẳng định chiếc máy bay này đã xâm phạm không phận Iran, trong khi Washington bác bỏ và cho rằng nó hoạt động ở không phận quốc tế.
Cuộc không kích bị hủy chỉ 10 phút trước giờ G
Theo truyền thông Mỹ, ông Trump đã duyệt phương án tấn công các trạm radar và tổ hợp tên lửa phòng không của Iran vào chiều 20/6. Quân đội Mỹ lập tức triển khai lực lượng, sẵn sàng tập kích trong rạng sáng 21/6 theo giờ Iran. Tuy nhiên, khi các phi cơ đã cất cánh và chiến hạm đã vào vị trí, tổng thống Mỹ bất ngờ ra lệnh dừng toàn bộ chiến dịch.
Ông Trump sau đó giải thích trên mạng xã hội rằng ông đã hỏi các tướng lĩnh về thương vong dự kiến của phía Iran. Ông kể lại: "Tôi hỏi, sẽ có bao nhiêu người thiệt mạng? Câu trả lời là 150 người, thưa Tổng thống." Người đứng đầu Nhà Trắng cho rằng con số này không tương xứng với việc Iran bắn hạ một máy bay không người lái, vốn không khiến bất kỳ binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng.
Chiếc RQ-4 Global Hawk bị bắn hạ có giá trị khoảng 220 triệu USD, là một trong những dòng máy bay trinh sát đắt tiền nhất của không quân Mỹ. Dù tổn thất về công nghệ là lớn, nhưng việc không có thương vong về người đã trở thành yếu tố quyết định để ông Trump rút lại lệnh tấn công.
Vì sao Israel bị sốc?
Trong nhiều tháng trước đó, Israel liên tục thúc đẩy Mỹ áp dụng lập trường cứng rắn hơn với Iran và được cho là đã khuyến khích Washington đáp trả quân sự sau các vụ tấn công nhằm vào tàu dầu ở vùng Vịnh. Giới chức quốc phòng Israel theo dõi sát sao diễn biến và xem cuộc không kích của Mỹ là cơ hội để kiềm chế chương trình tên lửa và hạt nhân của Tehran.
Theo một quan chức Israel giấu tên trả lời truyền thông nước này, việc ông Trump đảo ngược quyết định vào phút chót là một "cú sốc" đối với hệ thống an ninh quốc gia. Đáng chú ý, các quan chức Israel biết được thông tin này qua các dòng trạng thái của ông Trump trên mạng xã hội, thay vì một thông báo chính thức nào từ phía Mỹ qua kênh ngoại giao hay quân sự.
Truyền thông Israel dẫn lời các quan chức quốc phòng mô tả sự việc là "rất bất thường" và đặt dấu hỏi về mức độ phối hợp thông tin giữa hai đồng minh. Sự kiện này cũng làm dấy lên lo ngại rằng Mỹ dưới thời ông Trump có thể thiếu kiên định trong các cam kết an ninh, nhất là khi tổng thống Mỹ từng nhiều lần tuyên bố muốn rút quân khỏi Trung Đông và tránh các cuộc chiến mới.
Bối cảnh căng thẳng leo thang
Quyết định hủy cuộc tấn công diễn ra trong bối cảnh quan hệ Mỹ - Iran leo thang kể từ khi Washington đơn phương rút khỏi thỏa thuận hạt nhân JCPOA vào năm 2018 và áp đặt chiến dịch trừng phạt "áp lực tối đa" nhằm triệt tiêu xuất khẩu dầu mỏ của Iran.
Trước vụ bắn hạ máy bay không người lái, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) từng cáo buộc Iran đứng sau các vụ tấn công nhằm vào hai tàu chở dầu gần eo biển Hormuz hồi giữa tháng 6/2019. Iran bác bỏ mọi cáo buộc và cảnh báo sẽ đóng cửa eo biển này nếu bị áp lực quân sự, động thái có thể đẩy giá dầu toàn cầu tăng vọt và gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế thế giới.
Nước cờ trừng phạt thay thế đòn quân sự
Ngay sau khi hủy cuộc không kích, ông Trump đã ký sắc lệnh áp đặt lệnh trừng phạt mới nhằm vào Tổng thống Iran Hassan Rouhani, Ngoại trưởng Mohammad Javad Zarif cùng một số quan chức cấp cao khác của Tehran. Động thái này vừa duy trì sức ép vừa tránh đẩy khu vực vào một cuộc chiến quy mô lớn.
Phát biểu sau đó, ông Trump để ngỏ khả năng hành động quân sự trong tương lai. "Cuộc tấn công vẫn có thể diễn ra, nhưng không phải lúc này", tổng thống Mỹ nói với các phóng viên tại Nhà Trắng. Ông cũng kêu gọi Iran quay lại bàn đàm phán để giải quyết các bất đồng, đồng thời khẳng định Mỹ không tìm kiếm việc thay đổi chế độ ở Tehran.
Tác động tới cục diện Trung Đông
Giới phân tích nhận định sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa Mỹ và Israel đối với Iran ngày càng rõ rệt. Israel, vốn coi Iran là mối đe dọa hiện hữu lớn nhất, luôn ủng hộ phương án quân sự quyết đoán. Trong khi đó, ông Trump muốn tránh để Mỹ sa lầy vào một cuộc chiến tốn kém, nhất là trước thềm cuộc bầu cử tổng thống năm 2020.
Tuy nhiên, việc Mỹ hủy cuộc tấn công không có nghĩa Israel từ bỏ lựa chọn quân sự. Không quân Israel nhiều năm qua vẫn thường xuyên tiến hành các cuộc không kích nhằm vào lực lượng và tài sản của Iran tại Syria. Dù vậy, một cuộc tấn công trực diện vào lãnh thổ Iran vẫn là thách thức lớn về khoảng cách, hậu cần và năng lực huy động lực lượng.
Sự kiện này một lần nữa phơi bày sự phức tạp trong quan hệ đồng minh Mỹ - Israel dưới thời ông Trump. Dù chính quyền Mỹ khẳng định cam kết an ninh với Israel là "sắt đá", những hành động thực tế như hủy cuộc tấn công Iran đang khiến các đồng minh ở Trung Đông phải tính toán lại các giả định chiến lược của mình, cũng như khả năng dựa dẫm vào sự bảo trợ của Washington.
