Chỉ trong hai ngày 17 và 18/5/2021, khoảng 8.000 người di cư, chủ yếu là nam giới trẻ, đã vượt biển và hàng rào biên giới để tràn vào Ceuta, thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển Bắc Phi. Theo truyền thông Tây Ban Nha, nhiều người đã bơi quanh các mỏm đá, trong khi một số khác dùng thuyền nhỏ hoặc đi qua các cửa khẩu bị mở tại khu vực biên giới với Morocco.
Ceuta vốn dĩ là một trong hai vùng lãnh thổ Tây Ban Nha ở Bắc Phi, cùng với Melilla. Dân số thành phố chỉ khoảng 85.000 người, do đó làn sóng người di cư ập đến trong vòng 48 giờ đã tạo ra tình trạng quá tải nghiêm trọng tại các trung tâm tiếp nhận, trường học và nhà thờ được dùng làm nơi trú tạm. Hàng nghìn người nằm ngủ ngoài đường, trong các khu vực công cộng và dưới trời mưa lạnh.
Tại sao làn sóng di cư bùng phát đúng thời điểm này?
Nguyên nhân trực tiếp được giới phân tích chỉ ra là căng thẳng ngoại giao giữa Madrid và Rabat nổ ra sau khi Tây Ban Nha bí mật tiếp nhận ông Brahim Ghali, thủ lĩnh Mặt trận Polisario – phong trào đòi độc lập cho Tây Sahara – vào một bệnh viện tại Logroño để điều trị COVID-19 hồi cuối tháng 4/2021. Morocco coi động thái này là sự xúc phạm, vì quốc gia này xem Tây Sahara là một phần lãnh thổ của mình.
Chính phủ Morocco bác bỏ cáo buộc cố tình nới lỏng kiểm soát biên giới. Tuy nhiên, các nhà ngoại giao và tờ El País đưa tin rằng lực lượng an ninh Morocco đã không ngăn chặn người di cư tiếp cận vùng biển Ceuta trong những ngày đó, khác hẳn với các đợt trước. Đây được xem là một dạng "áp lực biên giới" nhằm buộc Tây Ban Nha thay đổi quan điểm về Tây Sahara, nhất là sau khi Liên minh châu Âu (EU) ủng hộ đề xuất của Morocco về quyền tự trị.
Phản ứng của Madrid: quân đội và lời cảnh báo
Chính phủ Tây Ban Nha ngay lập tức gia tăng hiện diện an ninh tại Ceuta. Bộ Nội vụ cho biết đã điều động cảnh sát và quân đội đến thành phố, đồng thời yêu cầu tăng cường kiểm soát biên giới. Thủ tướng Pedro Sánchez, trong chuyến thị sát Ceuta ngày 18/5, tuyên bố: "Việc bảo vệ biên giới của Tây Ban Nha là bảo vệ biên giới của châu Âu." Ông cam kết sẽ đưa tất cả những người nhập cư trái phép trở về Morocco "trong điều kiện an toàn."
Đến ngày 20/5, Bộ Nội vụ Tây Ban Nha thông báo khoảng 7.500 người di cư đã được chuyển về Morocco, trong khi khoảng vài trăm người vẫn ở lại Ceuta chờ xét duyệt tị nạn. Động thái đẩy mạnh hồi hương ngay lập tức đã vấp phải sự chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền như Amnesty International, khi cho rằng việc trả về vội vàng có thể vi phạm quyền được nộp đơn xin tị nạn.
Liên minh châu Âu và bài toán nhập cư
Cuộc khủng hoảng tại Ceuta đã đặt EU vào thế khó. Ủy viên châu Âu phụ trách di cư, bà Ylva Johansson, bày tỏ đoàn kết với Tây Ban Nha, chia sẻ rằng "biên giới của Tây Ban Nha là biên giới của châu Âu". Tuy nhiên, EU vẫn chưa thể thống nhất được chính sách phân bổ người tị nạn chung; vụ việc tại Ceuta một lần nữa cho thấy các quốc gia thành viên có quan điểm rất khác nhau về vấn đề hợp tác với các nước nguồn như Morocco.
Morocco từ lâu đã được xem là "hiến binh" của châu Âu trong kiểm soát di cư tại khu vực Tây Địa Trung Hải. Với việc để hàng nghìn người đi qua trong hai ngày, Rabat phô diễn khả năng đóng hoặc mở van nhập cư bất cứ lúc nào. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về sự bền vững của các thỏa thuận biên giới giữa EU và các quốc gia Bắc Phi.
Hậu quả đối với người di cư và cư dân Ceuta
Đối với những người di cư, đa số họ là người trẻ tuổi đến từ các khu vực nghèo, tìm kiếm cơ hội tại châu Âu sau khi mất kế sinh nhai vì đại dịch COVID-19. Nhiều người may mắn được trở về Morocco, nhưng không ít người phải chịu thương tích do bơi qua vùng nước lạnh hoặc do va chạm với lực lượng an ninh. Các bác sĩ tại Ceuta đã phải xử lý nhiều ca hạ thân nhiệt và kiệt sức.
Riêng đối với cư dân Ceuta, họ vừa tỏ ra cảm thông vừa lo ngại về an ninh và trật tự. Một số người dân đã mang nước và thực phẩm đến giúp đỡ người di cư, nhưng cũng có phản ánh về tình trạng trộm cắp và quá tải. Hội đồng thành phố Ceuta cảnh báo rằng cơ sở hạ tầng không thể đáp ứng nổi một làn sóng tương tự trong tương lai nếu không có hỗ trợ tài chính từ chính quyền trung ương và EU.
Kịch bản sắp tới
Sau khi Rabat thu hồi lực lượng và bày tỏ sẵn sàng hợp tác, tình hình tại Ceuta dần lắng dịu. Tuy nhiên, vết rạn trong quan hệ Tây Ban Nha – Morocco vẫn chưa lành. Madrid tuyên bố sẽ tiếp tục duy trì quân đội tại khu vực và xem xét lại chính sách đối ngoại với Morocco, trong khi Rabat yêu cầu Tây Ban Nha giải thích rõ ràng về việc tiếp nhận Ghali. Giới phân tích dự báo rằng nếu không giải quyết được gốc rễ xung đột Tây Sahara, biên giới Ceuta sẽ tiếp tục là nơi thử thách sức chịu đựng của châu Âu trong nhiều năm.
