Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đảo ngược quyết định áp dụng mức phí bồi hoàn 20% đối với hàng hóa qua eo biển Hormuz, thay thế bằng nguồn đầu tư từ các quốc gia Vùng Vịnh vào Mỹ. Ông Trump viết trên Truth Social: "Dựa trên các cuộc trao đổi với giới lãnh đạo Trung Đông, tôi quyết định thay thế khoản thu phí 20% đối với các tàu hàng qua Hormuz bằng các thỏa thuận thương mại và đầu tư từ các quốc gia Vùng Vịnh vào Mỹ". Tuyên bố được đưa ra ngay trước thềm cuộc gặp Thủ tướng Iraq tại Nhà Trắng.
Đề xuất thu phí 20% ban đầu gây tranh cãi
Trước đó, theo Bloomberg, Tổng thống Trump đề xuất thu khoản phí 20% giá trị hàng hóa vận chuyển của mỗi tàu qua eo biển Hormuz. Con số này tương đương khoảng 30 triệu USD đối với mỗi siêu tàu chở đầy dầu thô, dựa trên giá dầu hiện nay khoảng 80 USD/thùng và mỗi siêu tàu chở khoảng 2 triệu thùng dầu thô. Kế hoạch này đã làm dấy lên làn sóng lo ngại và hoài nghi từ giới vận tải biển cùng các nhà lãnh đạo toàn cầu.
Nhiều quan chức trong chính quyền đặt nghi vấn về tính khả thi và hợp pháp của việc thu phí. Ngoại trưởng Marco Rubio khẳng định luật pháp quốc tế hiện hành không cho phép bất kỳ quốc gia nào thu phí trên tuyến đường thủy quốc tế. Phó Tổng thống JD Vance cũng nhấn mạnh lập trường "miễn thu phí" đối với các khu vực này. Bản thân ông Trump hồi tháng 5 từng nói: "Chúng tôi muốn eo biển này mở cửa và tự do. Chúng tôi không muốn có bất kỳ khoản phí nào vì đây là tuyến đường thủy quốc tế".
Phản ứng quốc tế: Anh và Brazil lên tiếng
Theo CNN, chính phủ Anh ngày 14/7 tái khẳng định quan điểm rằng eo biển Hormuz nên được mở cửa trở lại "mà không áp dụng phí hay lệ phí". Người phát ngôn của số 10 phố Downing cho hay: "Việc công bố chi tiết đề xuất thuộc thẩm quyền của Mỹ. Nhưng chúng tôi luôn cho rằng eo biển Hormuz cần được mở cửa trở lại phù hợp với luật pháp quốc tế, không áp dụng bất kỳ khoản phí hay lệ phí nào có thể làm gián đoạn thương mại toàn cầu".
Trong khi đó, theo báo Thổ Nhĩ Kỳ Anadolu Agency, Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva chỉ trích đề xuất này của Mỹ. Ông phát biểu với các phóng viên rằng việc thu phí tàu thuyền tại một trong những tuyến đường thủy quốc tế nhộn nhịp nhất thế giới sẽ vi phạm các nguyên tắc lâu đời của thương mại hàng hải toàn cầu. Ông Lula khẳng định các tuyến đường thủy quốc tế cần duy trì trạng thái mở cho hoạt động thương mại toàn cầu theo đúng các quy định quốc tế.
Iran phản đối mức phí 20%, tuyên bố sẽ đưa ra mức hợp lý
Trước đó, ngày 13/7, Tổng thống Trump tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với các tàu của Iran qua eo biển Hormuz, tuyên bố Mỹ sẽ đảm nhận vai trò "người bảo vệ" tuyến đường thủy này và khẳng định: "Vì sự công bằng, Mỹ cần được hoàn trả phí ở mức 20% trên tất cả hàng hóa được vận chuyển". Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phản hồi trên mạng xã hội: "Hoàn toàn đúng. Bất kỳ bên nào đảm bảo tuyến hàng hải thương mại qua eo biển Hormuz được an toàn và thông suốt đều nên được trả phí cho dịch vụ này". Tuy nhiên, ông Araghchi cho rằng mức 20% là "quá cao" và nói thêm: "Chúng tôi sẽ đưa ra mức phí hợp lý hơn". Tuyên bố này ngụ ý Iran mới là bên có quyền thu phí, thay vì Mỹ.
Tác động đến vận tải biển và căng thẳng quân sự
Hiện Nhà Trắng chưa cung cấp chi tiết về phương thức quản lý khoản phí hoặc thông báo cho các đồng minh tại vùng Vịnh. Khoảng 10 cá nhân hoạt động trong thị trường vận tải biển, bao gồm các chủ tàu vừa đưa hàng qua Hormuz, cho biết họ không nhận được cảnh báo trước. Theo họ, do thiếu thông tin chi tiết, hiện vẫn quá sớm để đánh giá tác động của kế hoạch đối với các quyết định lộ trình.
Căng thẳng leo thang giữa Mỹ và Iran từ cuối thứ Bảy, khi Tehran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz sau vụ bắn súng cảnh cáo trúng một con tàu bị cáo buộc đi sai lộ trình. Hôm thứ Hai, Tổng thống Trump khẳng định eo biển này vẫn thông suốt, bất kể Iran có tham gia quản lý hay không. Tuy nhiên, dữ liệu vận tải cho thấy lượng tàu chở dầu qua đây đã giảm xuống mức thấp nhất trong gần hai tháng. Các nguồn tin trong ngành cho biết với Reuters rằng nhiều tàu đang tắt thiết bị định vị AIS công cộng, khiến việc xác định chính xác số lượng tàu qua lại trở nên khó khăn.
Theo Al Jazeera, cùng ngày, Ngoại trưởng Oman Badr bin Hamad Al Busaidi cho biết các cuộc đàm phán phức tạp đã bắt đầu, nhằm xây dựng khuôn khổ lâu dài bảo đảm quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Ông cho rằng Oman cần phối hợp với Iran cùng toàn thể cộng đồng quốc tế xây dựng một cơ chế thực tế, bền vững và phù hợp với luật pháp quốc tế, qua đó bảo đảm quyền tự do hàng hải.
Eo biển Hormuz kết nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và vận chuyển khoảng 1/5 lượng tiêu thụ dầu toàn cầu, trở thành một trong những tuyến thương mại hàng hải quan trọng nhất thế giới. Luật hàng hải quốc tế thường bảo đảm quyền quá cảnh qua các eo biển quốc tế, trong khi các chuyên gia pháp lý đặt câu hỏi liệu một quốc gia có thể đơn phương áp đặt các khoản phí đối với tàu thuyền thực hiện quyền đó hay không.
