Thỏa thuận hòa bình sơ bộ giữa Mỹ và Iran ngày 14/6 đã tạo ra bước ngoặt chấn động, nhưng cũng khiến quan hệ đồng minh chiến lược Mỹ-Israel bước vào giai đoạn mới đầy thử thách. Sự kiện này không chỉ thu hút sự chú ý của giới quan sát quốc tế mà còn đặt ra câu hỏi về tương lai của một trong những liên minh bền chặt nhất lịch sử hiện đại.
Khác biệt trong cách nhìn nhận Iran
Trong nhiều thập niên, Israel là đồng minh chiến lược quan trọng nhất của Mỹ tại Trung Đông, với hợp tác tình báo sâu rộng và phối hợp quân sự gần như chưa từng có ngoài NATO. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy hai nước không phải lúc nào cũng đồng thuận trong cách xử lý các thách thức khu vực, đặc biệt là vấn đề Iran.
Trong khi chính quyền Tổng thống Donald Trump ưu tiên giảm căng thẳng, ổn định thị trường năng lượng và mở ra đàm phán hạt nhân mới với Tehran, giới lãnh đạo Israel vẫn coi việc kiềm chế lâu dài năng lực chiến lược của Iran là mục tiêu hàng đầu. Sự khác biệt này chưa gây khủng hoảng nhưng đặt ra câu hỏi về tương lai phối hợp chiến lược hậu xung đột.
Theo các nguồn tin thân tín từ Mỹ, châu Âu và Trung Đông, Israel tin rằng đây là thời cơ làm suy yếu đáng kể năng lực hạt nhân và mạng lưới đồng minh của Iran. Một số nhà phân tích Israel cho rằng áp lực quân sự cần duy trì đến khi Tehran nhượng bộ chiến lược căn bản. Ngược lại, Mỹ dần thay đổi cách tiếp cận khi xung đột kéo dài, với việc Iran duy trì khả năng đáp trả hiệu quả qua chiến lược “chiến tranh bất đối xứng”, gây gián đoạn tuyến hàng hải eo biển Hormuz và đẩy giá năng lượng tăng cao. Nhà Trắng đối mặt sức ép lớn, cho rằng chiến tranh tiêu hao không còn lợi ích tương xứng.
Thỏa thuận với Iran có làm suy yếu liên minh?
Các chuyên gia cho rằng thỏa thuận sơ bộ chưa đủ làm suy yếu liên minh Mỹ-Israel. Lịch sử cho thấy hai bên từng bất đồng về các vấn đề lớn như khủng hoảng kênh đào Suez năm 1956, tiến trình hòa bình Oslo hay thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015, nhưng vẫn duy trì quan hệ đồng minh chiến lược. Sự gắn kết dựa trên nền tảng lợi ích địa chính trị, hợp tác quốc phòng, chia sẻ công nghệ quân sự và tình báo, cùng sự ủng hộ rộng rãi tại Mỹ dành cho Israel.
Mỹ vẫn khẳng định cam kết bảo đảm an ninh cho Israel, với các chương trình hỗ trợ quân sự và hợp tác phòng thủ tên lửa không bị cắt giảm. Tuy nhiên, thỏa thuận với Iran có thể thay đổi trọng tâm quan hệ song phương: nếu tiến trình hòa giải tiếp diễn, Washington ưu tiên quản lý cạnh tranh thay vì đối đầu toàn diện, trong khi Israel có thể tiếp tục chính sách phòng ngừa chủ động. Một số chuyên gia từ các viện nghiên cứu chiến lược Mỹ nhận định đây là hiện tượng bình thường của “liên minh trưởng thành”, khi các đồng minh không nhất thiết thống nhất mọi vấn đề miễn là chia sẻ lợi ích cốt lõi.
Hồ sơ hạt nhân Iran là phép thử lớn nhất
Tương lai quan hệ Mỹ-Israel phụ thuộc lớn vào kết quả vòng đàm phán hạt nhân 60 ngày giữa Washington và Tehran. Nếu Mỹ đạt thỏa thuận chặt chẽ với cơ chế thanh sát hiệu quả, giới hạn làm giàu uranium và khả năng kiểm chứng độc lập, Israel có thể chấp nhận dù duy trì hoài nghi. Ngược lại, nếu Israel cho rằng thỏa thuận cho phép Iran duy trì quá nhiều năng lực hạt nhân hoặc phục hồi kinh tế mà không có ràng buộc, bất đồng có thể gia tăng.
Kinh nghiệm từ JCPOA năm 2015 là bài học thực tiễn: chính quyền Mỹ coi đó là thành tựu ngoại giao, trong khi Thủ tướng Benjamin Netanyahu xem là “sai lầm chiến lược”, tạo ra căng thẳng đáng kể. Israel lo ngại không chỉ chương trình hạt nhân mà còn mạng lưới đồng minh của Iran tại Lebanon, Syria, Iraq, Yemen. Các nội dung liên quan Hezbollah, Houthi hay “trục kháng chiến” dường như chưa được đưa vào thỏa thuận sơ bộ, khiến giới hoạch định chính sách Israel coi đây là điểm yếu. Theo các chuyên gia Trung Đông, nếu Mỹ và Iran chỉ giải quyết vấn đề hạt nhân mà không xử lý các yếu tố an ninh khu vực rộng hơn, nguy cơ bất ổn vẫn tồn tại trong trung hạn.
Từ bất đồng chiến thuật đến tái định hình quan hệ đồng minh?
Thỏa thuận ngày 14/6 không nhất thiết báo hiệu rạn nứt, nhưng có thể mở đầu cho giai đoạn điều chỉnh phối hợp chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng, Mỹ phải phân bổ nguồn lực cho nhiều khu vực, từ châu Âu đến Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, xu hướng tìm kiếm cơ chế quản lý xung đột hiệu quả hơn tại Trung Đông. Israel hiểu điều này nhưng lo ngại giảm áp lực lên Iran tạo ra thách thức an ninh mới.
Triển vọng quan hệ Mỹ-Israel nhiều khả năng mang hai đặc điểm song song: liên minh chiến lược khó bị phá vỡ do nền tảng chính trị, quân sự và xã hội vững chắc; nhưng bất đồng về cách xử lý Iran có thể xuất hiện thường xuyên hơn. Nếu trước đây hai bên phối hợp trong chiến lược gây sức ép, thì giai đoạn tới họ phải học cách quản lý sự khác biệt trong khi duy trì hợp tác. Đối với Trung Đông, sự thay đổi mức độ đồng thuận giữa Mỹ và Israel có thể làm chuyển động cán cân chiến lược khu vực.
Còn quá sớm để kết luận thỏa thuận sơ bộ Mỹ-Iran là bước ngoặt lịch sử hay chỉ là giai đoạn đình chiến tạm lắng. Nhưng rõ ràng, tiến trình này đang thử thách không chỉ quan hệ Mỹ-Iran mà còn đặt quan hệ Mỹ-Israel trước phép thử chiến lược mới. Cách hai đồng minh vượt qua sẽ ảnh hưởng tới tương lai của chính họ và toàn bộ cấu trúc an ninh Trung Đông những năm tới. Theo Euronews, Guardian, RIA Novosti.
