Lệnh ngừng bắn Mỹ-Iran đang bị đe dọa
Tình trạng căng thẳng tái diễn giữa Mỹ và Iran đang làm suy yếu thỏa thuận tạm thời được ký kết hồi tháng 6, đồng thời làm nổi bật những bất đồng liên quan đến eo biển Hormuz cũng như các vấn đề khác. Giao tranh tái diễn giữa hai bên đang làm xói mòn thỏa thuận vốn được kỳ vọng sẽ mở đường cho một giải pháp lâu dài.
Một cuộc chiến giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz đang diễn ra, với các cuộc tấn công từ cả hai phía. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố: "Tôi nghĩ [lệnh ngừng bắn] đã kết thúc". Trong khi đó, nhà đàm phán cấp cao của Iran khẳng định: "Kỷ nguyên của các thỏa thuận một chiều đã kết thúc".
Nguyên nhân sâu xa của xung đột
Mỗi bên cáo buộc bên kia vi phạm các cam kết, và các nhà phân tích cho biết cách diễn đạt của biên bản ghi nhớ lại rất mơ hồ về những cam kết đó là gì. Ông Thomas Juneau của Viện Chatham House (London) nhận định: "Vấn đề của thỏa thuận là đã tránh đụng chạm đến các vấn đề phức tạp nhất, như cách thức chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran, cho đến khi đạt được một thỏa thuận cuối cùng". Ông nói thêm: "Cơ bản là không thể tránh khỏi việc sẽ có bất đồng giữa hai bên, sẽ có bất đồng về cách diễn giải các thuật ngữ mơ hồ".
Sự mơ hồ này đặc biệt rõ ràng trong vấn đề eo biển Hormuz. Iran đã bắn vào các tàu mà nước này cho là đã cố gắng đi qua tuyến đường không được phép và tuyên bố đóng cửa eo biển một lần nữa. Đáp lại, Tổng thống Trump tái áp đặt phong tỏa vận chuyển của Iran và đề xuất thu phí 20% để bảo vệ tuyến đường thủy trọng yếu này.
Bất đồng về giải thích thỏa thuận
Chuyên gia Juneau giải thích: "Cả hai bên đều rõ ràng diễn giải thỏa thuận theo cách khác nhau. Iran diễn giải rằng khuôn khổ bản ghi nhớ hàm ý nước này có thể thực thi mức độ kiểm soát đáng kể đối với vận chuyển tại eo biển, trong khi Mỹ diễn giải thỏa thuận theo cách hàm ý rằng Iran phải cho phép tự do hàng hải tại eo biển Hormuz".
Mỹ hiện đã rút lại việc cho phép Iran bán dầu, một nội dung nằm trong biên bản ghi nhớ và từng được coi là một chiến thắng lớn đối với Iran khi nền kinh tế nước này bị bóp nghẹt bởi các lệnh trừng phạt. Tehran đã lên án hành động này là vi phạm thỏa thuận.
Vấn đề vượt ra ngoài eo biển Hormuz
Tuy nhiên, ông Juneau cho rằng giao tranh tại Hormuz chỉ là "cái cây", còn gốc rễ của xung đột nằm sâu hơn: "Nó vượt ra ngoài sự mơ hồ trong thỏa thuận khuôn khổ và được giải thích nhiều hơn bởi những bất đồng nghiêm trọng hơn nhiều giữa hai bên về chương trình hạt nhân của Iran, về an ninh khu vực tại Trung Đông, về chương trình tên lửa của Iran, về chương trình UAV của nước này và về sự hỗ trợ của Iran cho các nhóm bạo lực trên khắp khu vực. Và đây đều là những vấn đề mà thỏa thuận khuôn khổ hồi tháng 6 đơn giản là đã trì hoãn".
Chưa ấn định thời điểm cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Hai bên dự kiến sẽ đạt được một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Iran đã mất nhiều năm để đàm phán thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với các cường quốc thế giới, nhưng sau đó chính ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình.
Cánh cửa đàm phán vẫn mở
Dù tuyên bố lệnh ngừng bắn đã kết thúc, ông Juneau cho biết cả hai bên đều để ngỏ cánh cửa: "Vì vậy, khi ông ấy nói rằng lệnh ngừng bắn đã kết thúc, ông ấy có một phần hàm ý nghĩa theo nghĩa nó thể hiện sự hoài nghi của ông ấy đối với lệnh ngừng bắn, điều mà tôi nghĩ hầu như tất cả mọi người đều chia sẻ. Nhưng đồng thời, ông ấy cũng đã nói rằng ông ấy sẵn sàng tiếp tục đàm phán, dù chỉ là gián tiếp, với Iran".
