Hôm 6/5, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã gặp người đồng cấp Trung Quốc Vương Nghị tại Bắc Kinh, giữa lúc các nỗ lực thúc đẩy thỏa thuận hòa bình giữa Tehran và Washington gia tăng. Sự kiện diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tạm dừng các biện pháp cưỡng ép nhằm mở lại eo biển Hormuz. Chuyến thăm được giới quan sát đánh giá cho thấy lợi ích chiến lược to lớn của Trung Quốc trong cuộc xung đột Mỹ - Iran, cũng như vai trò tiềm năng của Bắc Kinh trong việc định hình hướng đi tiếp theo.
Lợi ích chung tạo cơ hội hòa bình
Các nhà phân tích cho rằng lợi ích chung của Mỹ và Trung Quốc trong việc tái mở cửa eo biển Hormuz có thể mở ra một lối đi mới cho hòa bình. Ông Vương Nghị phát biểu: "Chúng tôi cho rằng một lệnh ngừng bắn toàn diện không thể chậm trễ hơn nữa. Việc tái bùng phát giao tranh là điều không nên xảy ra, và tiếp tục duy trì đàm phán có ý nghĩa đặc biệt quan trọng". Cuộc gặp diễn ra chỉ một tuần trước chuyến thăm Bắc Kinh của Tổng thống Trump, dự kiến hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình vào ngày 14-15/5.
Trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio kêu gọi Trung Quốc gây sức ép để Iran nới lỏng phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt thế giới. Sự gián đoạn đã gây sốc lớn cho kinh tế toàn cầu và làm căng thẳng Mỹ - Trung, khi Trung Quốc chịu tác động nặng nề từ việc nguồn cung năng lượng vùng Vịnh sang Đông Á bị gián đoạn.
Vai trò trung gian của Trung Quốc
Trong bối cảnh kinh tế Mỹ đối mặt nguy cơ suy giảm với giá nhiên liệu tăng cao trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ, các chuyên gia nhận định lợi ích chung của Washington và Bắc Kinh trong việc khôi phục lưu thông tại Hormuz và thúc đẩy ngừng bắn tạo ra khoảng trống để Trung Quốc đóng vai trò ngoại giao then chốt. Xuyên suốt cuộc xung đột, Trung Quốc duy trì thế cân bằng giữa chỉ trích Mỹ và kêu gọi ổn định khu vực.
Trong cuộc gặp ngày 6/5, ông Vương Nghị tiếp tục lên án các hành động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran là "phi pháp". Bắc Kinh nhiều lần mô tả cuộc xung đột là vi phạm luật pháp quốc tế. Đồng thời, Trung Quốc chống lại áp lực từ Mỹ liên quan quan hệ kinh tế với Tehran. Washington áp đặt trừng phạt nhiều doanh nghiệp Trung Quốc mua dầu Iran, nhưng Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent vẫn kêu gọi Trung Quốc dùng ảnh hưởng với Tehran để hạ nhiệt khủng hoảng, cho thấy dấu hiệu "tan băng" trong quan hệ Mỹ - Trung sau thỏa thuận thương mại sơ bộ cuối năm ngoái.
Iran tìm kiếm bảo đảm ngoại giao
Jodie Wen, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa, cho rằng thông điệp của Trung Quốc tập trung vào ngăn chặn bất ổn lan rộng quanh eo biển Hormuz. "Tôi nghĩ Trung Quốc sẽ cố gắng hết sức để đưa Iran trở lại bàn đàm phán và khôi phục lưu thông tại eo biển Hormuz", bà nói.
Chuyến thăm của ông Araghchi còn nhằm tìm kiếm sự hậu thuẫn ngoại giao từ Bắc Kinh. Chris Doyle, Giám đốc Hội đồng Hiểu biết Arab - Anh, nhận định Tehran muốn biết mức độ sẵn sàng hỗ trợ của Trung Quốc nếu Iran đồng ý hạ nhiệt căng thẳng tại Hormuz. "Ngoại trưởng Iran có thể tới Bắc Kinh để tìm kiếm bảo đảm rằng nếu Tehran mở lại eo biển, Trung Quốc sẽ tiếp tục ủng hộ ngoại giao và duy trì hậu thuẫn tại Liên Hợp Quốc", ông Doyle nói. Tehran cũng muốn biết lập trường của Bắc Kinh trong cuộc gặp sắp tới giữa ông Tập và ông Trump, liệu Trung Quốc có nhượng bộ Washington gây bất an cho Iran hay không.
Lợi ích chiến lược đa chiều
Một trong những lợi ích cốt lõi của Trung Quốc là duy trì ổn định khu vực để bảo đảm cho nền kinh tế tăng trưởng. Việc hàng hóa lưu thông qua eo biển Hormuz có ý nghĩa sống còn, vì sự gián đoạn kéo dài đe dọa kinh tế Trung Quốc, thị trường toàn cầu và an ninh năng lượng. Bắc Kinh sẽ gây sức ép để Tehran duy trì mở cửa tuyến hàng hải và quay lại đàm phán. Đồng thời, Trung Quốc coi Iran là đối trọng trước ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông và không muốn Tehran suy yếu.
Ngoài năng lượng, Iran mang lại lợi ích chiến lược khác cho Trung Quốc. Tehran thúc đẩy sử dụng đồng nhân dân tệ trong giao dịch dầu mỏ, hỗ trợ tham vọng mở rộng vai trò quốc tế của đồng tiền này. Các chuyên gia cho rằng Bắc Kinh xem cuộc khủng hoảng là cơ hội củng cố hình ảnh cường quốc ngoại giao toàn cầu. Nếu thành công làm trung gian, Trung Quốc sẽ gia tăng ảnh hưởng với các nước xuất khẩu năng lượng vùng Vịnh và giảm áp lực lên các nước nhập khẩu châu Á.
Theo hãng thông tấn DPA, Mỹ cùng đồng minh vùng Vịnh đã xây dựng dự thảo nghị quyết tại Liên Hợp Quốc nhằm bảo đảm tự do hàng hải qua Hormuz, yêu cầu Iran chấm dứt tấn công tàu thuyền, gỡ thủy lôi và dừng thu phí quá cảnh. Dự thảo đã được chỉnh sửa để tìm kiếm sự ủng hộ của Nga và Trung Quốc.
Ông Doyle nhận định cuộc khủng hoảng tạo ra "cơ hội hiếm có" để Trung Quốc khẳng định vai trò trung gian ngoại giao hàng đầu. "Đây là cơ hội cực lớn để Trung Quốc trở thành bên dàn xếp trung tâm cho toàn bộ cuộc khủng hoảng", ông nói, nhắc lại vai trò của Bắc Kinh trong việc nối lại quan hệ Saudi Arabia - Iran năm 2023. "Nếu Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Trump đạt được thỏa thuận, cả hai đều có thể xuất hiện với hình ảnh người chiến thắng, giúp kéo kinh tế toàn cầu khỏi bờ vực bất ổn".
Trong bối cảnh ông Trump chuẩn bị tới Bắc Kinh và cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều muốn tránh cú sốc kinh tế nghiêm trọng, giới phân tích hy vọng cánh cửa ngoại giao, dù hẹp, đang dần hé mở cho một thỏa thuận hòa bình dài hạn.
