Khi cấp xã trở thành tuyến đầu của quản trị địa phương, áp lực lớn nhất là về nhân sự. Quá tải, cán bộ mới chỉ làm hết việc, chưa thể làm tốt việc là thách thức với quá trình hoàn thiện mô hình mới.
Khối lượng công việc khổng lồ dồn về cơ sở
Thời điểm dự án nâng cấp, mở rộng Quốc lộ 13 bước vào giai đoạn cao điểm giải phóng mặt bằng, Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Hiệp Bình (TPHCM) gần như phải hoạt động với cường độ tối đa. Hơn 1.000 hồ sơ liên quan đến dự án liên tục được chuyển về. Mỗi ngày, cán bộ phải xử lý từ 20 đến 30 hồ sơ mới có thể đáp ứng tiến độ. Đó không đơn thuần là những thủ tục hành chính thông thường mà là các hồ sơ thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư với trách nhiệm pháp lý rất lớn.
"Xử lý mỗi hồ sơ đều phải rất chắc chắn vì nếu xảy ra sai sót sẽ phát sinh khiếu kiện về sau", bà Nguyễn Thị Thanh Loan, Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Hiệp Bình, cho biết.
Áp lực không chỉ đến từ khối lượng công việc mà còn từ tính chất phức tạp của từng hồ sơ. Trong số 672 trường hợp thuộc diện thu hồi đất, mới có 236 hộ dân đồng thuận bàn giao mặt bằng tính đến thời điểm tháng 6. Nhiều trường hợp chưa thống nhất hoặc chưa đến làm việc buộc cán bộ phường phải trực tiếp gặp gỡ, vận động, giải thích để tạo sự đồng thuận.
Trước đây, những công việc như giải phóng mặt bằng thường có sự tham gia của nhiều cơ quan chuyên môn cấp huyện như phòng tài nguyên môi trường, phòng quản lý đô thị, ban bồi thường giải phóng mặt bằng... Nay phần lớn trách nhiệm được chuyển về cấp xã trực tiếp đảm nhận.
Không chỉ giải phóng mặt bằng, từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, các lĩnh vực đất đai, môi trường, đầu tư công, hạ tầng kỹ thuật, quản lý trật tự đô thị hay hoạt động kinh tế địa phương cũng được chuyển mạnh về cơ sở.
Tại Hiệp Bình, khi lực lượng cộng tác viên quản lý trật tự đô thị cấp quận dừng hoạt động, toàn bộ trách nhiệm quản lý địa bàn hơn 220.000 dân được đặt lên vai chính quyền phường. Những công việc trước đây được chia sẻ bởi nhiều đầu mối chuyên môn nay tập trung về một số phòng chức năng cấp xã.
Đó là thay đổi mang tính bản chất của mô hình mới. Nếu trước đây cấp xã chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ hành chính được giao thì nay đã trở thành chủ thể trực tiếp quản lý nhiều lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. Cùng với quyền hạn lớn hơn là áp lực ngày càng nặng nề hơn đối với đội ngũ cán bộ cơ sở.
Cán bộ quá tải, chỉ làm hết việc chứ chưa làm tốt việc
Tại xã Cần Đước (Tây Ninh), ông Lê Minh Bảo, Chủ tịch UBND xã, thừa nhận áp lực lớn nhất hiện nay là nhân sự. Trước đây, cấp huyện có 11-12 phòng chuyên môn phụ trách các lĩnh vực khác nhau. Sau khi tổ chức lại bộ máy, nhiều chức năng được tập trung về 3 phòng chuyên môn ở cấp xã. Khối lượng công việc tăng mạnh trong khi số lượng cán bộ có hạn khiến nhiều người luôn trong trạng thái quá tải.
"Hiện nay đội ngũ chỉ có thể làm hết việc chứ chưa thể làm tốt việc", ông Bảo thẳng thắn nhìn nhận. Theo ông, phần lớn thời gian của cán bộ đang dành cho việc giải quyết công việc thường xuyên, xử lý hồ sơ phát sinh hằng ngày. Điều đó khiến họ ít có điều kiện nghiên cứu sâu, tham mưu chiến lược hoặc đề xuất các giải pháp phát triển dài hạn cho địa phương. Nguy cơ sai sót do áp lực công việc quá lớn cũng là điều được cảnh báo.
Câu chuyện tương tự đang diễn ra tại xã đảo Minh Châu (Hà Nội). Theo Chủ tịch UBND xã Bùi Thái Sơn, địa phương hiện có 34 cán bộ, công chức nhưng thực tế vẫn thiếu tới 17 người so với nhu cầu. Trong khi đó, tất cả nhiệm vụ mới phát sinh sau khi bỏ cấp huyện đều được chuyển trực tiếp về xã.
"Áp lực ở cấp cơ sở hiện nay rất lớn. Chúng tôi vừa thiếu người vừa phải tiếp nhận thêm nhiều nhiệm vụ mới", ông Sơn chia sẻ. Khó khăn không chỉ nằm ở số lượng. Nhiều vị trí chuyên môn sâu như tài nguyên môi trường, tài chính, công nghệ thông tin hay y tế vốn trước đây thuộc cấp huyện hiện rất khó bổ sung nhân sự phù hợp, đặc biệt tại các địa bàn đặc thù như Minh Châu.
Ông Sơn cho biết sau đợt sắp xếp, xã không có cán bộ nào từ các phòng chuyên môn của huyện Ba Vì cũ chuyển về. Điều đó đồng nghĩa đội ngũ tại chỗ phải tự học hỏi, tự bồi dưỡng để đảm đương những lĩnh vực chưa từng phụ trách trước đây.
Áp lực ấy thể hiện rất rõ qua công việc hàng ngày của chị Phùng Thị Thanh Thơ, công chức Văn phòng HĐND và UBND xã Minh Châu. Trước đây chị phụ trách lĩnh vực tư pháp - hộ tịch. Sau khi bộ máy mới vận hành, chị chuyển sang làm công tác văn phòng, đồng thời kiêm nhiệm thêm nhiều đầu việc khác, trong đó có lĩnh vực đối ngoại. Văn phòng nơi chị công tác hiện thiếu 5 biên chế. Mỗi ngày, chị tiếp nhận khoảng 200 văn bản từ Trung ương, thành phố và các cơ quan chuyên môn. Trong mỗi văn bản lại có hàng chục nội dung cần xử lý, phân loại và tham mưu cho lãnh đạo.
"Mỗi ngày tôi nhận khoảng 200 văn bản. Có văn bản đính kèm 20-30 nội dung khác nhau. Nhiều hôm phải làm đến tối muộn mới xử lý xong công việc trong ngày", chị Thơ kể. Không chỉ xử lý văn bản, nữ công chức còn phụ trách hệ thống công nghệ thông tin của cơ quan, theo dõi các phần mềm dùng chung, hỗ trợ kỹ thuật và tham gia công tác đối ngoại.
Những câu chuyện như vậy không còn là cá biệt ở nhiều xã, phường sau sáp nhập. "Cán bộ chúng tôi gần như không có ngày nghỉ. Điện thoại mở 24/24 giờ. Làm đêm, làm ngoài giờ là chuyện bình thường", ông Sơn nói. Thực tế cho thấy khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở quyết tâm thực hiện nhiệm vụ mà là bài toán nguồn lực thực thi.
Thách thức từ chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ
Nếu thiếu nhân lực là áp lực hữu hình thì chuyển đổi số lại đang đặt ra một thách thức khác đối với chính quyền cơ sở. Tại xã Nhơn Ninh (Tây Ninh), thời gian đầu vận hành mô hình mới, cán bộ gặp không ít khó khăn khi xử lý hồ sơ trực tuyến do hệ thống dữ liệu chưa đồng bộ, hạ tầng công nghệ thông tin còn hạn chế và nhiều phần mềm vận hành chưa thực sự thông suốt. Một số lỗi như kết nối liên thông không ổn định, cập nhật trạng thái hồ sơ chậm hoặc hệ thống bị gián đoạn trong giờ làm việc khiến thời gian xử lý hồ sơ kéo dài hơn dự kiến.
Tình trạng tương tự cũng được ghi nhận tại nhiều địa phương khác. Ông Trần Quốc Hưng, Phó Giám đốc Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Hiệp Bình, cho biết các hệ thống giải quyết thủ tục hành chính vẫn tồn tại không ít vướng mắc kỹ thuật, ảnh hưởng đến hiệu quả phục vụ người dân.
Theo ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức (TPHCM), nghịch lý hiện nay là chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực quan trọng của mô hình chính quyền mới nhưng hạ tầng số lại chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Nhiều hệ thống thông tin của địa phương và các bộ, ngành Trung ương chưa được kết nối đồng bộ, buộc cán bộ cơ sở phải thực hiện nhiều thao tác thủ công để hoàn thiện quy trình xử lý hồ sơ.
"Đội ngũ cán bộ cơ sở đang phải đóng vai trò cầu nối thủ công giữa các hệ thống dữ liệu rời rạc", ông Quyết nhận xét. Theo ông, hệ thống của một số bộ, ngành chưa ổn định, Cổng Dịch vụ công quốc gia có thời điểm quá tải hoặc cập nhật trạng thái chậm. Hệ quả là cán bộ phải dành thêm rất nhiều thời gian để kiểm tra, đối chiếu và xử lý thủ công nhằm bảo đảm hồ sơ của người dân không bị đình trệ.
TS Đoàn Văn Tình, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công, cho biết đây là tình trạng khá phổ biến hiện nay. Ông dẫn chứng, tại Hà Nội một xã đang phải sử dụng trung bình khoảng 28 phần mềm khác nhau; tại TPHCM con số này là 19 hệ thống. Sự thiếu liên thông giữa các nền tảng khiến thời gian xử lý hồ sơ tăng lên đáng kể, đồng thời tạo thêm áp lực cho đội ngũ cán bộ thực thi ở cơ sở.
Theo các chuyên gia, nếu không sớm giải quyết vấn đề liên thông dữ liệu, mục tiêu xây dựng chính quyền số và cung cấp dịch vụ công thông minh sẽ rất khó đạt được như kỳ vọng.
Bài toán nguồn lực cho cấp cơ sở
Nhìn từ thực tiễn một năm qua, có thể thấy phần lớn những khó khăn đang bộc lộ đều xuất phát từ quá trình chuyển đổi sang mô hình quản trị mới. Cấp xã được trao quyền lớn hơn, phạm vi quản lý rộng hơn và trách nhiệm nặng nề hơn. Nhưng năng lực chuyên môn, biên chế và hạ tầng kỹ thuật chưa phải nơi nào cũng theo kịp tốc độ thay đổi.
Theo TS Đoàn Văn Tình, những vướng mắc về nhân sự, hành lang pháp lý, chuyển đổi số hay năng lực chuyên môn không phải là bước lùi của cải cách mà là những rào cản chuyển tiếp tất yếu trong quá trình hoàn thiện mô hình mới.
Sau một năm vận hành, bộ máy chính quyền địa phương 2 cấp đã chứng minh khả năng tiếp nhận khối lượng công việc khổng lồ được chuyển giao từ cấp huyện. Tuy nhiên, để những quyền hạn mới thực sự phát huy hiệu quả, bài toán tiếp theo không chỉ là tiếp tục phân cấp, phân quyền mà còn phải bổ sung nguồn lực tương xứng cho cấp cơ sở.
Bởi sau cùng, chất lượng của bộ máy mới sẽ không được đo bằng những thẩm quyền được chuyển giao, mà bằng khả năng biến những quyền hạn đó thành các dịch vụ công tốt hơn, những quyết định quản trị hiệu quả hơn và những giá trị thiết thực hơn cho người dân.
