Thành phố Hà Nội đang đứng trước một bước ngoặt lớn khi Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới đặt ra tầm nhìn quy hoạch không chỉ cho vài thập kỷ, mà kéo dài tới 100 năm. Đây không đơn thuần là câu chuyện phát triển đô thị, mà là cách kiến tạo tương lai của Thủ đô – một thành phố hiện đại, giữ được bản sắc và phát triển bền vững.
Tư duy mới trong quy hoạch
Tại tọa đàm “Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm – Tư duy mới và những thách thức thực thi” do Báo Nhân Dân tổ chức, các chuyên gia đã phân tích những điểm đột phá trong tư duy quy hoạch. Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, cho biết lần này quy hoạch được xác lập theo hướng chiến lược, tích hợp và lấy hạnh phúc của người dân làm nền tảng. Tầm nhìn 100 năm khắc phục hạn chế của các quy hoạch trước vốn theo chu kỳ 10 năm, dễ phụ thuộc vào nhiệm kỳ. Phát triển không gian đô thị theo hướng sinh thái, thông minh, sáng tạo, gắn với công nghệ mới, đồng thời xác định rõ vấn đề kết nối vùng, liên kết vùng.
Chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhận định Nghị quyết 02 là bước đột phá lớn nhất trong tư duy quy hoạch, lần đầu tiên Hà Nội đặt ra tầm nhìn 100 năm thay vì 30-40 năm như trước. Ông nhấn mạnh cần quán triệt trục “Văn hiến – Văn minh – Hiện đại” xuyên suốt quá trình quy hoạch, vừa bảo tồn di sản vừa sáng tạo phát triển.
Mô hình đa tầng, đa cực, đa trung tâm
Mô hình phát triển “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm” được giới thiệu như một khái niệm mới. Ông Nguyễn Đức Hùng giải thích: đô thị Hà Nội được xem như một cơ thể sống trong không gian 3-4 chiều, gồm tầng ngầm (kết nối hạ tầng và dịch vụ), tầng mặt đất (ưu tiên con người, văn hóa, thiên nhiên) và tầng cao (kết nối hiện đại). Các lớp không gian bao gồm di sản, sinh thái, kinh tế và số hóa. Chín cực tăng trưởng, chín trung tâm mới và chín trục động lực sẽ giảm tải cho khu vực trung tâm, trong đó cực sông Hồng được xác định là trục cảnh quan trung tâm, biểu tượng mới của Thủ đô.
Sông Hồng – trục cảnh quan chủ đạo
Định hướng lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái – văn hóa chủ đạo được kỳ vọng sẽ khác biệt so với trước. Ông Nguyễn Đức Hùng cho biết tư duy mới loại bỏ “đê chắn lũ”, chuyển sang thích ứng, cho phép ngập khi có lũ và hình thành không gian công viên cây xanh sau khi nước rút. Việc kiểm soát thiết kế đô thị sẽ tạo sự đồng bộ cho dòng sông dài 40km qua trung tâm, hướng tới một “mặt tiền” và “phòng khách” của Thủ đô.
Chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh sông Hồng không chỉ là dòng sông mà gắn với lịch sử, văn hóa và tâm thức người Việt. Ông cho rằng cần ứng dụng khoa học-công nghệ, học kinh nghiệm “sống chung với nước” từ Hà Lan và Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời kết hợp bảo tồn di sản và phát triển hiện đại.
Thách thức thực thi và vai trò của người dân
Dù tư duy mới mang tính đột phá, khoảng cách từ quy hoạch đến thực tế luôn tồn tại. Ông Nguyễn Đức Hùng chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất là sự phối hợp liên ngành, cơ chế đầu tư và giải phóng mặt bằng. Ông đề xuất công khai quy hoạch, ưu tiên phát triển hạ tầng khung, và kiểm soát không gian thông qua thiết kế đô thị. Luật Thủ đô sửa đổi với 130 chính sách đặc thù được kỳ vọng là công cụ quan trọng để tháo gỡ các nút thắt.
Chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh vai trò của người dân trong giám sát và tham gia quy hoạch. Ông cho rằng cần nâng cao nhận thức, huy động trí tuệ của 60% trí thức cả nước tập trung tại Hà Nội, và đặc biệt là sự đồng thuận của cộng đồng. Các cơ quan truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc lấy ý kiến và chuyển tải thông tin.
Giải quyết các vấn đề đô thị cấp bách
Quy hoạch lần này tập trung giải quyết ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và ngập úng. Giải pháp bao gồm mở rộng hạ tầng, tăng cường giao thông công cộng, kiểm soát ô nhiễm không khí liên vùng và cải thiện hệ thống thoát nước. Mục tiêu là người dân chỉ mất 15 phút đi lại bằng phương tiện cá nhân hoặc 30 phút bằng phương tiện công cộng để tiếp cận các khu vực cần thiết.
Về tái định cư, thành phố ưu tiên tái định cư tại chỗ, cải thiện tiện nghi và tăng mật độ cây xanh. Mô hình “làng trong phố, phố trong làng” được duy trì để bảo tồn bản sắc văn hóa. Kinh tế vỉa hè và kinh tế đêm được quy hoạch bài bản, vừa đảm bảo mỹ quan vừa duy trì sinh kế.
Học hỏi quốc tế nhưng giữ bản sắc
Hà Nội đã nghiên cứu kinh nghiệm từ Tokyo, Montreal, Singapore và nhiều thành phố khác về khai thác không gian ngầm và phát triển đô thị. Tuy nhiên, chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh việc học hỏi phải có chọn lọc, dựa trên mục tiêu và bản sắc riêng. Ông cho rằng lãnh đạo cần đủ tầm để lựa chọn ý kiến phù hợp, không chạy theo các đề xuất thiếu thực tế như giãn dân phố cổ hay mở rộng đường bừa bãi.
Với sự đồng hành của Luật Thủ đô sửa đổi, sự tham gia của người dân và các tổ chức xã hội, quy hoạch tầm nhìn 100 năm được kỳ vọng sẽ hiện thực hóa khát vọng về một Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại và bền vững.
