Vào tháng 5 năm 1923, chính quyền thực dân tại Hà Nội phải đối mặt với tình trạng quá tải nghiêm trọng của hệ thống thoát nước. Tuyến cống cũ từ phố Takou (Hàng Cót) đổ ra sông Tô Lịch không còn đáp ứng được nhu cầu tiêu thoát cho khu vực trung tâm rộng 52 ha. Sự phát triển đô thị đòi hỏi một giải pháp căn cơ, không thể chắp vá tạm thời.
Kế hoạch xây dựng tuyến cống mới
Thay vì nạo vét hay sửa chữa nhỏ lẻ, các nhà quy hoạch quyết định xây dựng một tuyến cống song song với tuyến cũ nhưng có quy mô lớn hơn nhiều. Các kiến trúc sư đã tính toán kỹ lưỡng lượng mưa, lưu vực và khả năng phát triển trong tương lai để nâng công suất thoát nước từ 3.060 m3/giờ lên 10.900 m3/giờ. Hệ thống cống mới có kích thước rộng 1,5 m, cao 1,7 m, với độ dốc thiết kế chính xác 0,0006. Những tính toán khoa học thời đó cho thấy tầm quan trọng của quy hoạch đồng bộ, không chỉ là đặt ống dưới lòng đất mà còn xây dựng hệ thống chịu được thời tiết khắc nghiệt và sự gia tăng dân số.
Quá trình đấu thầu và lựa chọn nhà thầu
Ngày 6 tháng 12 năm 1923, tại Tòa Đốc lý Hà Nội, sáu đơn vị tham gia đấu thầu với mức giảm giá từ 11% đến 27%. Đáng chú ý, nhà thầu bỏ giá thấp nhất không được chọn. Sau quá trình thẩm tra, nhà thầu Aviat với mức giảm giá 17% đã trúng thầu nhờ năng lực thi công hơn 600 m cống tại các tuyến phố phức tạp như Hàng Chiếu, Đào Duy Từ, Hàng Mã và khu vực sông Tô Lịch trong năm 1923.
Thi công giữa lòng đô thị
Việc thi công công trình lớn ngay trung tâm thành phố chưa bao giờ dễ dàng, dù là 100 năm trước hay hiện tại. Các "lô cốt" thi công mọc lên, đào xới mặt đường và gây bất tiện cho giao thông. Tuy nhiên, hồ sơ lưu trữ cho thấy sự phối hợp nhịp nhàng: thông báo hành chính được phát công khai, chi tiết lịch trình phong tỏa từng đoạn đường để người dân chủ động sắp xếp cuộc sống.
Điều chỉnh và nghiệm thu
Việc thi công không tránh khỏi những điều chỉnh so với kế hoạch ban đầu. Viên Đốc công Lục lộ cắm mốc vào tháng 10 năm 1924, nhưng đến ngày 2 tháng 6 năm 1925 mới nghiệm thu tạm thời. Sau 6 tháng bảo hành và vận hành thử nghiệm, công trình được nghiệm thu chính thức vào ngày 21 tháng 12 năm 1925. Dù chậm trễ, quy trình nghiệm thu gắt gao và chế độ hậu kiểm nghiêm chỉnh đã đảm bảo chất lượng công trình.
Bài học cho hiện tại
Ngày nay, dạo bước trên phố Phan Đình Phùng dưới những vòm lá xanh, ít ai để ý đến hệ thống ngầm đang vận hành âm thầm. Câu chuyện về tuyến cống 100 năm tuổi không chỉ là tư liệu lịch sử mà còn là thông điệp mạnh mẽ: sự bền vững của một thành phố không chỉ nằm ở công trình nổi bật trên mặt đất, mà còn ở hạ tầng chìm khuất bên dưới. Một đô thị văn minh là nơi quy hoạch đi trước một bước, nơi sự minh bạch và chuyên nghiệp được coi trọng. Hơn một thế kỷ trôi qua, tuyến cống ấy vẫn hoạt động tốt. Hà Nội tiếp tục phát triển, nhưng bài học từ quá khứ dưới lòng phố Phan Đình Phùng vẫn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của những người làm nghề và nhà quản lý đô thị.
