Sự tan rã của Đảng Cộng sản Liên Xô và sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội tại Liên Xô là một hồi chuông cảnh tỉnh, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động phòng ngừa và chống lại nguy cơ suy yếu từ bên trong. Đây luôn là bài học sâu sắc cho công tác xây dựng và chỉnh đốn Đảng. Không gian trưng bày Văn kiện Đảng tại Đại hội XIV đã thể hiện rõ sự kế thừa và phát triển liên tục trong tư duy lý luận và đường lối xây dựng, chỉnh đốn Đảng qua các thời kỳ. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, các văn kiện của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết ngăn chặn và đẩy lùi suy thoái, 'tự diễn biến', 'tự chuyển hóa', nhằm giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng trong hệ thống chính trị và đời sống xã hội.
Nhận thức về nguy cơ suy thoái
Nhận thức rõ tính chất nguy hiểm của suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cũng như các biểu hiện 'tự diễn biến' và 'tự chuyển hóa', Đảng ta từ rất sớm đã xác định đây là nguy cơ trực tiếp đe dọa vai trò lãnh đạo của Đảng và sự tồn vong của chế độ. Từ Đại hội XI, yêu cầu chủ động phòng ngừa và đấu tranh với các biểu hiện suy thoái trong nội bộ đã được cụ thể hóa qua nhiều nghị quyết Trung ương về xây dựng, chỉnh đốn Đảng, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 4 các khóa XI, XII, XIII và Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 của Ban Chấp hành Trung ương. Các văn bản này nhấn mạnh việc đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị, kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi và xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cũng như các biểu hiện 'tự diễn biến', 'tự chuyển hóa'.
Quan điểm của chuyên gia
Trung tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Sỹ Lộc, Giám đốc Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng, với nhiều năm nghiên cứu về công tác xây dựng Đảng, cho rằng: 'Ngăn chặn, đẩy lùi suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ Đảng là một cuộc chiến khó khăn, cam go, phức tạp nhưng không thể không làm, vì nó trực tiếp liên quan đến phẩm chất, năng lực của đội ngũ cán bộ, đảng viên và năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức đảng các cấp.'
Không chỉ dừng lại ở chủ trương, quyết tâm chính trị đã được cụ thể hóa bằng nhiều quy định quan trọng, như Quy định số 37-QĐ/TW ngày 25/10/2021 của Ban Chấp hành Trung ương về những điều đảng viên không được làm, và Quy định số 69-QĐ/TW ngày 6/7/2022 của Bộ Chính trị về kỷ luật tổ chức đảng, đảng viên vi phạm. Những quy định này góp phần hoàn thiện 'hành lang pháp lý' trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng.
Kết quả xử lý sai phạm
Theo Tiến sĩ Đặng Kim Oanh, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Lịch sử Đảng, trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, cấp ủy và ủy ban kiểm tra các cấp đã thi hành kỷ luật hơn 2.380 đảng viên do tham nhũng và trên 29.600 đảng viên do suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, trong đó có 176 cán bộ diện Bộ Chính trị, Ban Bí thư quản lý, cả đương chức và nghỉ hưu. Những kết quả này cho thấy quyết tâm xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng.
Cùng với việc kiên quyết xử lý sai phạm, cấp ủy và tổ chức đảng các cấp luôn coi trọng phương châm kết hợp giữa 'xây' và 'chống', 'lấy cái đẹp dẹp cái xấu'. Những thành tựu sau gần 40 năm đổi mới tiếp tục được tuyên truyền sâu rộng, góp phần củng cố niềm tin xã hội.
Thách thức trong kỷ nguyên số
Trong kỷ nguyên số hiện nay, 'giặc nội xâm' không chỉ biểu hiện ở tham nhũng, quan liêu, xa dân hay vi phạm nguyên tắc tổ chức đảng như trước đây, mà còn xuất hiện dưới những dạng thức tinh vi hơn. Sự phát triển của không gian mạng, kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và cạnh tranh thông tin khiến các biểu hiện suy thoái có thể lan nhanh, khó nhận diện.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Hay, Phó Bí thư Đảng ủy Cơ quan Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, sự phát triển của mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và truyền thông số đang làm thay đổi cách tiếp cận thông tin và hình thành nhận thức xã hội. Công nghệ số tạo điều kiện thuận lợi để lan tỏa chủ trương, đường lối của Đảng, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ phát tán thông tin sai lệch, luận điệu xuyên tạc và kích động trên không gian mạng. 'Nguy hiểm hơn nữa là thông tin xấu độc còn có thể tác động đến nhận thức chính trị của một bộ phận cán bộ, đảng viên. Nếu thiếu bản lĩnh chính trị và khả năng nhận diện các thủ đoạn chống phá mới, dễ dẫn đến biểu hiện dao động, giảm sút “sức đề kháng” trước các tác động tiêu cực từ môi trường thông tin số', ông nhấn mạnh.
Những biến đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để đổi mới phương thức quản trị quốc gia, nâng cao hiệu lực hoạt động của hệ thống chính trị và tạo động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Đổi mới công tác tư tưởng và truyền thông
Xu hướng đổi mới công tác tư tưởng, báo chí, truyền thông hiện nay đặt ra yêu cầu tăng cường năng lực định hướng xã hội trong kỷ nguyên mới. Việc chuyển các cơ quan báo chí chủ lực quốc gia về trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng nhằm tăng cường sự lãnh đạo tập trung, thống nhất đối với công tác tư tưởng, báo chí, truyền thông, qua đó tăng cường sức mạnh tổng hợp trong ngăn chặn, đẩy lùi 'giặc nội xâm'.
Nhân kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, trong bài viết 'Vững bước dưới cờ Đảng', Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: 'Bài học lớn bao trùm lên tất cả là: sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân tố hàng đầu quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam;... Đảng phải thường xuyên cảnh giác, đấu tranh phòng chống những nguy cơ lớn đối với mình, nhất là sai lầm về đường lối, chệch hướng, tụt hậu về kinh tế, bệnh quan liêu, tham nhũng và sự suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ.'
Mô hình mới ở cơ sở
Ở một góc độ khác, quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay đang được cụ thể hóa bằng nhiều mô hình tổ chức điều hành mới ở cơ sở. Mới đây, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội đã chỉ đạo xây dựng dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình 'Xã, phường xã hội chủ nghĩa'. Mục tiêu là thông qua mô hình này, từng bước đưa các mục tiêu của chủ nghĩa xã hội với hơn 50 tiêu chí cụ thể trở thành hiện thực, lấy chất lượng sống, sự hài lòng và chỉ số hạnh phúc của người dân làm thước đo hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.
Điều đó cho thấy, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là quá trình vừa kiên định mục tiêu, lý tưởng, vừa đổi mới phương thức tổ chức để phù hợp thực tiễn. Muốn nâng cao chất lượng sống của nhân dân, xây dựng nền hành chính minh bạch, hiệu quả thì trước hết phải xây dựng được đội ngũ cán bộ, đảng viên liêm chính, có năng lực và trách nhiệm trước nhân dân. Xây dựng thành công mô hình 'Xã, phường xã hội chủ nghĩa' ở Hà Nội và các địa phương khác sẽ giúp khẳng định rõ hơn vai trò lãnh đạo của Đảng trong thực tiễn, củng cố và tăng cường niềm tin của nhân dân vào đội ngũ cán bộ, đảng viên.
Phòng ngừa lợi ích nhóm và tham nhũng
Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đội ngũ cán bộ, đảng viên có thêm điều kiện để đổi mới, sáng tạo. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường dễ phát sinh lợi ích nhóm, 'sân sau', tham nhũng chính sách và lạm dụng quyền lực nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp. Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, minh bạch hóa môi trường đầu tư, kinh doanh, phòng ngừa lợi ích cục bộ, tiêu cực và các biểu hiện lạm dụng chính sách. Thông qua đó, giảm thiểu nguy cơ phát sinh các hành vi tham nhũng, tiêu cực, góp phần ngăn chặn, đẩy lùi suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, 'tự diễn biến', 'tự chuyển hóa' ở cán bộ, đảng viên.
Giải pháp toàn diện
Chủ động ngăn chặn, đẩy lùi loại 'giặc nội xâm' nguy hiểm này vừa là nhiệm vụ cấp bách của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, vừa là yêu cầu khách quan, cơ sở quan trọng để giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng trong kỷ nguyên mới. Trước hết, cần tiếp tục đổi mới công tác giáo dục chính trị, tư tưởng gắn với yêu cầu chuyển đổi số. Công tác giáo dục chính trị tư tưởng phải làm cho chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước thấm sâu vào nhận thức và hành động của cán bộ, đảng viên. Cùng với các hình thức truyền thống, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong tuyên truyền, chuyển tải các nghị quyết, chỉ thị thành sản phẩm truyền thông hiện đại như infographic, podcast, video clip ngắn; xây dựng kho bài giảng chính trị điện tử để cán bộ, đảng viên tự học, tự nghiên cứu mọi lúc, mọi nơi. Việc triển khai hiệu quả 'Sổ tay đảng viên điện tử' và xây dựng 'Chiến lược công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số' sẽ góp phần phục vụ tốt hơn công tác học tập, quán triệt nghị quyết trong toàn Đảng.
Song song với đó, cần tiếp tục quán triệt, thực hiện nghiêm các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng. Dù trong bất kỳ điều kiện nào, các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng như tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình, kỷ luật nghiêm minh, gắn bó mật thiết với nhân dân vẫn giữ nguyên giá trị. Bài học từ Liên Xô cho thấy, buông lỏng các nguyên tắc tổ chức và hoạt động là một trong những nguyên nhân làm Đảng tự suy yếu từ bên trong. Vì vậy, mỗi cán bộ, đảng viên phải thực hiện nghiêm trách nhiệm nêu gương, thường xuyên tự soi, tự sửa; kịp thời phát hiện, ngăn chặn các biểu hiện của 'giặc nội xâm' ngay từ cơ sở.
Đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tiếp tục là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng. Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 1/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn mới tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu kiên quyết phòng ngừa, kiểm soát, ngăn chặn tham nhũng, tiêu cực; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên liêm chính, trách nhiệm, gương mẫu. Quan trọng hơn, phải hình thành văn hóa liêm chính trong đội ngũ cán bộ, đảng viên. Khi liêm chính trở thành chuẩn mực hành xử, cán bộ sẽ có khả năng tự điều chỉnh trước những tác động của quyền lực và lợi ích vật chất.
Công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong tình hình mới cũng đặt ra yêu cầu toàn Đảng cần làm tốt công tác xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp. Chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ một cách toàn diện, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong kỷ nguyên mới. Tiếp tục quán triệt, thực hiện có hiệu quả Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, ngăn chặn biểu hiện lạm quyền, lộng quyền, lợi dụng quyền lực; kiên quyết thay thế những cán bộ lãnh đạo, quản lý không bảo đảm về phẩm chất, năng lực, uy tín thấp.
Trong điều kiện chuyển đổi số hiện nay, công tác kiểm tra, giám sát cần tiếp tục được đổi mới theo hướng tăng cường ứng dụng dữ liệu và công nghệ số, không chỉ dừng ở kiểm tra định kỳ hoặc xử lý sau vi phạm. Thực hiện nghiêm Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 7/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới, nâng cao hiệu lực công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật đảng. Quản lý đảng viên phải đi vào thực chất, sát với thực tế đời sống, không hình thức. Công tác kiểm tra, giám sát của Đảng phải được thực hiện thường xuyên, đầy đủ, đúng quy trình; chú trọng giám sát các lĩnh vực dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực như công tác cán bộ, đất đai, tài chính, đầu tư công, chuyển đổi số và dữ liệu công. Đẩy mạnh số hóa, lưu vết trách nhiệm và minh bạch hóa ở mức phù hợp đối với các quy trình nhạy cảm như phê duyệt dự án, đấu thầu, phân bổ ngân sách, quản lý tài sản công nhằm hạn chế nguy cơ vi phạm của cán bộ, đảng viên.
Đồng thời, phải phát huy vai trò giám sát của nhân dân trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay. Trọng tâm là tăng cường thực hành dân chủ trong Đảng và xã hội, tạo điều kiện để nhân dân giám sát thực chất đối với tổ chức đảng, chính quyền và đội ngũ cán bộ. Trong kỷ nguyên mới, chú trọng phát huy vai trò giám sát của nhân dân đối với cán bộ, đảng viên, tổ chức đảng thông qua không gian mạng, truyền thông xã hội và các nền tảng tương tác số. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh chống 'giặc nội xâm' phải dựa vào nhân dân. Giữ vững niềm tin của nhân dân chính là giữ vững nền tảng sức mạnh của Đảng.
Kết luận
Hiện nay, sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, tạo nền tảng để bước vào giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, bên cạnh thời cơ và vận hội mới, đất nước cũng đang đứng trước nhiều nguy cơ, thách thức, nhất là sự suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, 'tự diễn biến', 'tự chuyển hóa' ở một bộ phận cán bộ, đảng viên. Soi chiếu từ lăng kính bài học sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô có thể thấy, chủ động ngăn chặn, đẩy lùi suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, 'tự diễn biến', 'tự chuyển hóa' ở một bộ phận cán bộ, đảng viên là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và tương lai của chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Chúng ta đang hướng tới kỷ niệm 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam (1930-2030). Giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng trước hết phải bắt đầu từ giữ vững sức mạnh bên trong của Đảng. Chủ động ngăn chặn, đẩy lùi 'giặc nội xâm' vì thế không chỉ là yêu cầu của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, mà còn là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với công cuộc phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
