Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV: Đặt nền móng vận hành với mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV diễn ra từ ngày 23/3 đến ngày 25/3/2026 tại Thủ đô Hà Nội, mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh đây là hội nghị “đặt nền móng vận hành cho cả nhiệm kỳ”, với trọng tâm là phát huy thế mạnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Ông chỉ rõ mô hình này là một “phương thức quản trị địa phương mới”, đòi hỏi cải cách thực chất, chuyển mạnh từ hành chính quản lý sang hành chính phục vụ, kiến tạo phát triển.
Đổi mới bước ngoặt trong công tác dân tộc và tôn giáo
Đối với lĩnh vực đặc thù như công tác dân tộc và tôn giáo, sự đổi mới này mang tính bước ngoặt. Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền được xem là “chìa khóa” để chính quyền thực sự thấu hiểu cơ sở, giải quyết công việc nhanh chóng, củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đặc thù của công tác dân tộc, tôn giáo là mọi chính sách, chủ trương đều bắt nguồn và bám rễ tại cơ sở.
Việc vận hành chính quyền hai cấp giúp xóa bỏ các khâu trung gian mang tính hành chính bao cấp. Cấp xã được định vị lại với vai trò “mạnh về thực thi”, trực tiếp đối thoại và giải quyết công việc của người dân. Cán bộ không còn ngồi ở những tầng nấc hành chính xa xôi để chỉ đạo trên giấy, mà phải trực tiếp hiện diện tại thôn, bản, phum, sóc, các cơ sở thờ tự để lắng nghe.
Sự rút ngắn khoảng cách này giúp bộ máy nắm bắt kịp thời những tâm tư, nguyện vọng chính đáng của chức sắc, chức việc, tín đồ và đồng bào các dân tộc. Công tác dân tộc, tôn giáo luôn tiềm ẩn những vấn đề phức tạp, nếu không được xử lý khéo léo, kịp thời từ trứng nước có thể bị các thế lực thù địch lợi dụng, xuyên tạc.
Tỉnh mạnh về chiến lược, xã mạnh về thực thi
Phát biểu tại Hội nghị Trung ương 2, Tổng Bí thư Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc trong phương thức quản trị mới: Cấp tỉnh mạnh về chiến lược, cấp xã mạnh về thực thi; cấp tỉnh không sa vào xử lý sự vụ, làm thay cấp dưới, mà tập trung vào quy hoạch, chiến lược, điều phối nguồn lực.
Cụ thể hóa nguyên tắc này, trong mô hình chính quyền hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã), nhiệm vụ cần được rạch ròi theo định hướng: “Tỉnh lo chiến lược, nguồn lực; xã lo thực thi, phục vụ”. Ở cấp tỉnh, thẩm quyền tập trung vào giải quyết các vấn đề quy mô lớn như: xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số của toàn tỉnh; điều phối, phân bổ nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia; chấp thuận thành lập tổ chức tôn giáo trực thuộc có địa bàn hoạt động trong tỉnh.
Ngược lại, cấp xã trực tiếp tiếp nhận thông báo và quản lý các hoạt động sinh hoạt tôn giáo thường xuyên, định kỳ tại cơ sở thờ tự. Chính quyền cơ sở chủ động giải quyết các tranh chấp dân sự, mâu thuẫn nhỏ liên quan đến tín đồ ngay tại địa bàn. Đối với công tác dân tộc, cấp xã trực tiếp giải ngân và thực hiện các dự án hỗ trợ sinh kế, hỗ trợ nhà ở, đất ở, nước sinh hoạt cho đồng bào.
Phân quyền phải gắn liền với nguồn lực, năng lực và kiểm soát
Một nguyên tắc cốt lõi được Trung ương nhấn mạnh là phân quyền phải đi kèm với nguồn lực, năng lực và kiểm soát tương ứng. Việc nào, cấp nào thực hiện hiệu quả nhất thì giao cho cấp đó. Quán triệt tinh thần này, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo rõ phương châm hành động: “Giao quyền đến đâu, bảo đảm nguồn lực đến đó; phân cấp đến đâu, kiểm soát chặt chẽ đến đó; trao nhiệm vụ đến đâu, nâng cao năng lực tương ứng đến đó”.
Trong bối cảnh phân quyền mạnh mẽ cho địa phương, vai trò của Trung ương không hề mờ nhạt đi. Trung ương lùi lại khỏi những công việc điều hành mang tính sự vụ để tập trung vào sứ mệnh “kiến tạo, dẫn dắt và kiểm soát”. Sự phân công là rất rõ ràng: Trung ương hoạch định và kiểm soát – Địa phương điều hành và thực thi.
Trung ương thiết kế và phê duyệt các chương trình mục tiêu quốc gia, tính toán bài toán vĩ mô, tập trung rót ngân sách vào các vùng lõi nghèo, vùng có vị trí trọng yếu về an ninh - quốc phòng. Đồng thời, Trung ương đóng vai trò là “người gác đền”, thiết lập cơ chế thanh tra, kiểm tra, kiểm toán chặt chẽ, đảm bảo rằng các chính sách về dân tộc, tôn giáo được chính quyền tỉnh và xã thực thi đúng mục đích, đúng đối tượng.
Giải pháp đồng bộ để phân quyền thực chất
Để đổi mới phương thức quản trị, không thể chỉ dừng ở việc sắp xếp lại cơ cấu mà phải thay đổi cả hành lang pháp lý và nền tảng vận hành. Do đó, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.
- Hoàn thiện hành lang pháp lý: Cần khẩn trương rà soát, sửa đổi Luật Tín ngưỡng, tôn giáo và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến công tác dân tộc, đảm bảo phân cấp, phân quyền và chuyển giao trực tiếp thẩm quyền xuống cấp xã đối với các thủ tục hành chính phù hợp.
- Đẩy mạnh chuyển đổi số: Xây dựng cơ sở dữ liệu về dân tộc, tôn giáo liên thông, đồng bộ và thống nhất từ Trung ương xuống địa phương. Số hóa toàn bộ quy trình giải quyết thủ tục hành chính liên quan đến dân tộc, tôn giáo.
- Tăng cường năng lực cán bộ: Thiếu hụt năng lực là rào cản lớn nhất khi phân quyền về cấp xã. Do đó, cần có chế độ đãi ngộ thỏa đáng và tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ làm công tác dân tộc, tôn giáo cấp xã không chỉ về chuyên môn quản lý nhà nước, mà còn về am hiểu văn hóa, phong tục, và ngôn ngữ của đồng bào (tiếng dân tộc).
- Phối hợp với người có uy tín: Ở cấp cơ sở, chính quyền cần trao quyền và phối hợp chặt chẽ với già làng, trưởng bản, chức sắc, chức việc tôn giáo, người có uy tín. Họ chính là “cánh tay nối dài” giúp chính quyền hai cấp tuyên truyền chính sách, hòa giải vướng mắc và kiến tạo sự đồng thuận trong cộng đồng.
Thước đo cuối cùng là sự hài lòng của nhân dân
Tinh gọn tổ chức bộ máy, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp là một chủ trương lớn, khó và vô cùng phức tạp, đòi hỏi quyết tâm chính trị rất cao. Trong diễn văn bế mạc Hội nghị Trung ương 2, Tổng Bí thư Tô Lâm đã đúc kết lại: Phải lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo thực chất, là tiêu chí cuối cùng để đánh giá thành công của mô hình.
Đối với công tác dân tộc, tôn giáo, thước đo cuối cùng của mọi cuộc cải cách chính là sự đồng thuận, ấm no và niềm tin của đồng bào. Khi bộ máy vận hành thông suốt, khi cán bộ thực sự là “công bộc” của dân, giải quyết công việc nhanh, gọn, thấu tình đạt lý, thì mô hình chính quyền hai cấp sẽ thực sự phát huy sức mạnh. Đó không chỉ là thành công của một cuộc cải cách hành chính, mà còn là bệ phóng vững chắc để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đưa đất nước vững bước tiến vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
