Chính sách tín dụng mở nhưng vốn vẫn chưa đến được hợp tác xã: Thách thức từ cơ chế và nội tại
Tại Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ 3 năm 2026, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh nhấn mạnh vai trò quan trọng của khu vực kinh tế tập thể, nòng cốt là hợp tác xã, trong việc kết nối nông dân với doanh nghiệp, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm trong chuỗi giá trị. Để hỗ trợ khu vực này, ngành Ngân hàng đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, nhưng thực tế cho thấy dòng vốn vẫn chưa thực sự chảy đến hợp tác xã một cách hiệu quả.
Chính sách tín dụng ưu đãi: Nỗ lực từ phía ngân hàng
Ngành Ngân hàng đã duy trì mặt bằng lãi suất cho vay ở mức thấp đối với các lĩnh vực ưu tiên, trong đó có hợp tác xã. Hiện nay, lãi suất cho vay ngắn hạn bằng đồng Việt Nam đối với các lĩnh vực này được quy định tối đa khoảng 4%/năm. Bên cạnh đó, các cơ chế tín dụng đặc thù được mở rộng, với mức cho vay không có tài sản bảo đảm đối với hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã có thể đạt tới 5 tỷ đồng. Đối với các hợp tác xã tham gia liên kết với doanh nghiệp hoặc ứng dụng công nghệ cao, mức vay có thể lên tới 70-80% giá trị dự án.
Các tổ chức tín dụng cũng được phép áp dụng biện pháp cơ cấu lại nợ, giữ nguyên nhóm nợ hoặc khoanh nợ khi hợp tác xã gặp khó khăn do thiên tai, dịch bệnh. Ngành Ngân hàng triển khai các chương trình tín dụng ưu đãi theo ngành hàng, như chương trình phát triển một triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, với lãi suất thấp hơn tối thiểu 1%/năm. Đến nay, 8 ngân hàng thương mại đã tham gia, với tổng doanh số giải ngân đạt khoảng 3.200 tỷ đồng.
Chính sách tín dụng theo Nghị định số 28/2022/NĐ-CP dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số cũng hỗ trợ hợp tác xã tham gia chuỗi giá trị với lãi suất chỉ bằng 50% lãi suất hộ cận nghèo (khoảng 3,74%/năm). Định hướng tín dụng tập trung vào các động lực tăng trưởng như sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số và phát triển các sản phẩm OCOP.
Kết quả bước đầu và những điểm nghẽn thực tế
Những chính sách này đã mang lại kết quả bước đầu: dư nợ cho vay đối với hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã đạt khoảng 7 nghìn tỷ đồng; nếu tính cả các cá nhân, hộ gia đình là thành viên hợp tác xã, tổng dư nợ đạt hơn 8,5 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 46% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Các tổ chức tín dụng không chỉ cấp vốn mà còn tham gia tư vấn xây dựng phương án sản xuất kinh doanh, hỗ trợ hợp tác xã thiết lập hợp đồng bao tiêu sản phẩm, và khuyến khích doanh nghiệp góp vốn hoặc bảo lãnh tín dụng.
Tuy nhiên, dù chính sách đã được thiết kế theo hướng mở, việc tiếp cận vốn của hợp tác xã vẫn còn nhiều khó khăn. Theo Phó Thống đốc Nguyễn Ngọc Cảnh, điểm nghẽn không chỉ từ cơ chế mà còn từ nội tại hợp tác xã. Nhiều hợp tác xã phản ánh khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản bảo đảm, trong khi nhu cầu vốn để đầu tư sản xuất là rất lớn, như chia sẻ của ông Lưu Văn Diễn, Chủ tịch Hội đồng quản trị hợp tác xã cơ giới, xây dựng Vĩnh Thái.
Bà Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc hợp tác xã 3T nông sản Cao Phong, cho biết các hợp đồng liên kết hiện nay chủ yếu mang tính ngắn hạn, chưa tạo được sự ổn định và niềm tin lâu dài. Ông Phạm Kim Tiến, Giám đốc hợp tác xã nông nghiệp Sen Quê Bác, nhấn mạnh hợp tác xã cần nâng cao năng lực nội tại, từ chất lượng sản phẩm đến tính minh bạch trong hoạt động, để tham gia sâu vào chuỗi giá trị.
Nguyên nhân sâu xa và giải pháp đồng bộ
Thực tế cho thấy cơ chế tín dụng vẫn chủ yếu dựa vào tài sản bảo đảm, trong khi năng lực nội tại của nhiều hợp tác xã chưa đáp ứng yêu cầu. Nhiều hợp tác xã gặp khó khăn trong việc xây dựng phương án sản xuất kinh doanh, hoàn thiện hồ sơ vay vốn và minh bạch tài chính. Việc thiếu dữ liệu về dòng tiền, vùng nguyên liệu và hợp đồng liên kết khiến các tổ chức tín dụng gặp khó khăn trong đánh giá hiệu quả và kiểm soát rủi ro.
Luật sư Trương Thanh Đức, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, chỉ ra rằng nhiều nguồn lực và cơ chế chính sách đang tập trung vào khu vực doanh nghiệp, trong khi hợp tác xã thiếu vốn và điều kiện hỗ trợ. Doanh nghiệp có thể vay vốn ngân hàng mà không cần tài sản bảo đảm, nhưng hợp tác xã lại không có điều kiện tương tự, đòi hỏi chính sách cần được thiết kế phù hợp hơn với đặc thù mô hình hợp tác xã.
Để khơi thông dòng vốn, cần cách tiếp cận đồng bộ. Phó Thống đốc Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, cải tiến quy trình cấp tín dụng phù hợp hơn với thực tiễn hợp tác xã, đồng thời đẩy mạnh các gói tín dụng lãi suất thấp ưu tiên mô hình liên kết hợp tác xã-doanh nghiệp. Cần phối hợp với các bộ, ngành để sửa đổi Nghị định số 98/2018/NĐ-CP, hoàn thiện cơ chế liên kết chuỗi giá trị, xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm soát dòng tiền và hợp đồng.
Việc tổng kết, đánh giá quy định về hợp tác xã thành lập doanh nghiệp theo Luật Hợp tác xã năm 2023 cũng được đặt ra nhằm thúc đẩy mô hình “doanh nghiệp trong hợp tác xã”. Nhân rộng các mô hình liên kết hiệu quả thông qua sự phối hợp giữa Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam và các hiệp hội là giải pháp quan trọng.
Bài toán vốn cho hợp tác xã không thể giải quyết chỉ bằng giảm lãi suất hay mở rộng hạn mức tín dụng. Dù chính sách đã cải thiện, dòng vốn vẫn chưa đến được khu vực này do hạn chế cả về cơ chế lẫn nội tại. Để khơi thông dòng vốn, cần sự đồng bộ từ việc hoàn thiện cơ chế tín dụng phù hợp với mô hình hợp tác xã và nâng cao năng lực, minh bạch hoạt động của chính các hợp tác xã. Chỉ khi hai yếu tố này được cải thiện đồng thời, dòng vốn mới thực sự “chảy” vào khu vực kinh tế tập thể, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và thúc đẩy phát triển bền vững.
