Hơn một thế kỷ trước, Hà Nội bắt đầu chuyển mình theo hướng đô thị hiện đại dưới dấu ấn của kiến trúc sư người Pháp Ernest Hébrard, người được xem là một trong những kiến trúc sư trưởng đầu tiên định hình diện mạo thủ đô. Ngày nay, Việt Nam đối mặt với hàng loạt bài toán lớn từ chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo đến quy hoạch đô thị và công nghệ lõi. Dù cơ chế tuyển chọn tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng đã được thiết lập, việc tìm kiếm những "nhạc trưởng" vẫn là thách thức lớn.
Cơ chế mới cho những bài toán lớn
Lần đầu tiên, chính sách dành cho tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng được thể chế tại Nghị định số 231/2025/NĐ-CP của Chính phủ, quy định về tuyển chọn, sử dụng các vị trí này trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Ông Nguyễn Đức Long, Tổng Giám đốc Học viện Công nghệ AIUni, đánh giá đây là bước đột phá quan trọng thúc đẩy khoa học và đổi mới sáng tạo.
Đầu năm 2026, UBND thành phố Hà Nội công bố danh mục 30 "bài toán lớn" giai đoạn 2026-2030 (đợt 1), chia làm bốn nhóm: điểm nghẽn đô thị kéo dài, không gian đô thị, kiến tạo quản trị - tăng trưởng kinh tế - làm chủ công nghệ, và an ninh, an sinh xã hội, phát triển bền vững. Cùng thời điểm, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) công bố danh mục 21 bài toán lớn, triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị nhằm huy động nhân lực giải quyết thách thức quốc gia.
Khó khăn trong tìm kiếm nhân sự
Mặc dù đã công bố hàng chục bài toán lớn, việc tìm người đứng đầu vẫn gặp nhiều trở ngại. Thứ trưởng KH&CN Bùi Hoàng Phương cho biết: "Bộ rất mong muốn tìm những người như vậy nhưng đến nay chưa có ai". Nhiều chuyên gia đầu ngành đang giữ vị trí quan trọng tại các viện nghiên cứu, trường đại học hoặc doanh nghiệp công nghệ lớn trong và ngoài nước, khó chấp nhận bỏ công việc ổn định để nhận nhiệm vụ áp lực cao. Theo ông Phương, nhiều nhà khoa học vẫn e ngại, "chưa vượt được vùng an toàn".
Tính đến tháng 3/2026, Bộ Quốc phòng đã nhận hồ sơ đăng ký xét duyệt ba nhóm chức danh: tổng công trình sư, nhà khoa học đầu ngành và chuyên gia. Trong đó, chức danh tổng công trình sư chỉ có hai trường hợp đăng ký. Sáng 20/5/2026, Hội đồng cấp Bộ Quốc phòng xét duyệt chức danh này lần đầu tiên trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng.
Vấn đề không chỉ nằm ở con người
Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), chính sách về tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng đã có nhưng mới là điều kiện đủ. Điều kiện cần là thay đổi tư duy theo hướng "trao quyền" trong các dự án, đề tài. Thực tiễn cho thấy, khi quyền hạn và trách nhiệm không được thiết kế hợp lý, mô hình dễ gặp vướng mắc do chồng lấn thẩm quyền. Kiến trúc sư trưởng được giao trách nhiệm định hướng quy hoạch, nhưng quyền quyết định hành chính thuộc các cấp lãnh đạo thành phố, khiến việc phát huy vai trò chuyên môn gặp khó khăn.
Nếu kỳ vọng tổng công trình sư dẫn dắt các bài toán lớn, cần trao đủ thẩm quyền để họ chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng. Hơn một thế kỷ sau, dấu ấn của Ernest Hébrard vẫn hiện diện trong nhiều công trình Hà Nội, cho thấy những "nhạc trưởng" có thể tạo tác động vượt thời gian. Việt Nam có thể tìm được tổng công trình sư mới, nhưng chỉ với cơ chế phù hợp, họ mới có cơ hội để lại dấu ấn bền bỉ như Hébrard.
