Các không gian phát triển mới chỉ thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi được nhìn nhận đúng và khai thác hiệu quả, đòi hỏi sự thay đổi tư duy của toàn xã hội trước cơ hội và thách thức trong kỷ nguyên mới. Đây là thông điệp chính tại hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách”, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Đại sứ quán Italia và Nhật Bản tổ chức chiều 28/7 tại Hà Nội.
Khoa học công nghệ “mở đường” cho không gian phát triển mới
Không gian phát triển không chỉ là phần lãnh thổ hữu hình mà còn bao gồm những không gian mới hình thành nhờ khoa học công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo. Hiểu đúng khái niệm này giúp người dân, doanh nghiệp và địa phương chủ động nắm bắt cơ hội.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, nhấn mạnh: “Không gian phát triển không chỉ là vùng lãnh thổ hay địa giới hành chính, mà là tổng hòa của không gian kinh tế - xã hội, không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian biển và đại dương, không gian số”. Ông cho biết chiều dài, bề rộng và độ sâu của mỗi không gian có thể thay đổi nhờ năng lực khoa học công nghệ và trình độ con người. “Để kiến tạo các không gian phát triển, cần đổi mới tư duy, tái cấu trúc không gian quốc gia với tầm nhìn dài hạn, chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào đất đai, lao động, vốn sang mô hình dựa vào tri thức, công nghệ, dữ liệu và văn hóa”, ông Sơn nói.
Khoa học công nghệ là động lực cốt lõi
PGS.TS Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, khẳng định: “Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là công cụ hỗ trợ mà chính là động lực quan trọng, là vật liệu cốt lõi để kiến tạo nên các không gian phát triển”. Đặc biệt, chúng kiến tạo các không gian mới như không gian ngầm, tầm thấp và vũ trụ. Ông đề xuất mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho công nghệ mới, tạo dư địa thể chế cho đổi mới sáng tạo, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp và nâng cao năng lực tự chủ quốc gia.
GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhấn mạnh cần quan niệm không gian phát triển như một hệ sinh thái động, đa tầng, tích hợp, nơi thể chế, hạ tầng, nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ, văn hóa, dữ liệu, thị trường và hợp tác quốc tế tạo ra động lực tăng trưởng. Ông khuyến nghị Việt Nam nâng cấp không gian hiện hữu và chủ động kiến tạo không gian mới: không gian số, không gian ngầm, tầm thấp, vũ trụ, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Dữ liệu và công nghệ số sẽ kết nối, điều phối các không gian này, giá trị gia tăng được tạo ra tại điểm giao thoa giữa các lớp không gian.
Tích hợp không gian thực và ảo
GS.TS Trương Quang Hải, Phó Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam, cho rằng cần ưu tiên tổ chức không gian lãnh thổ tích hợp, đa trung tâm, phát huy lợi thế từng vùng gắn với liên kết vùng, thúc đẩy chuyển đổi xanh và số, nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo đảm hài hòa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội.
PGS.TS Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, bày tỏ quan ngại về cách phân chia “không gian thực” và “không gian ảo” đang lỗi thời. Ông dẫn ví dụ một cảng biển vận hành trên nền tảng dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, robot, logistics số: “Không thể bảo đó là kinh tế thực, ở không gian đó có một nửa là kinh tế ảo. Có lẽ bây giờ chúng ta phải tích hợp hai loại không gian này với nhau”. Ông cảnh báo nếu cứ phân biệt ảo - thực, Việt Nam sẽ nhanh chóng lạc hậu.
Hội thảo kết thúc với nhận định: Mở rộng không gian phát triển không chỉ là bài toán quy hoạch, đầu tư hay công nghệ, mà còn là vấn đề nhận thức. Muốn khai thác hiệu quả các không gian mới, cần nâng cao hiểu biết của cộng đồng, doanh nghiệp và chính quyền địa phương. Khi khoảng cách thông tin và tri thức được thu hẹp, mọi chủ thể sẽ có cơ hội tiếp cận bình đẳng hơn với nguồn lực phát triển, chủ động tham gia mở rộng không gian phát triển quốc gia theo hướng nhanh, bền vững và bao trùm.
