Dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất chuyển từ nguyên tắc trưng bày giới hạn sang cấm trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ. Mục tiêu là giảm sự hiện diện của sản phẩm, hạn chế quảng bá trá hình và ngăn ngừa giới trẻ tiếp cận thuốc lá.
Hiện trạng và đề xuất mới
Theo quy định hiện hành, điểm bán được phép trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp cho mỗi nhãn hiệu. Vi phạm có thể bị phạt từ 3 đến 5 triệu đồng và đình chỉ hoạt động kinh doanh từ 1 đến 3 tháng, theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 15/5/2026. Dự thảo mới đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày, buộc các cửa hàng phải cất sản phẩm trong tủ kín hoặc khu vực không thể quan sát.
Hệ quả đối với điểm bán hợp pháp
Việc chuyển đổi này không chỉ thay đổi cách bố trí quầy kệ mà còn đặt ra yêu cầu mới về lưu trữ, chứng từ và quy trình cung cấp thông tin cho khách hàng. Các cơ sở hợp pháp phải điều chỉnh hoạt động, trong khi người bán hàng lậu vốn hoạt động kín, không giấy phép gần như không bị ảnh hưởng.
Quan điểm từ đại biểu Quốc hội
Trao đổi với Người Đưa Tin, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga - Phó trưởng Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng nhấn mạnh: “Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời.” Bà cho rằng chính sách mới phải đi kèm các biện pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp, vốn là hai bộ phận của cùng một chính sách quản lý.
Giải pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp
Thuốc lá nhập lậu thường không chịu thuế, không tuân thủ quy định về cảnh báo sức khỏe, nguồn gốc, chất lượng nên giá rẻ và dễ tiếp cận hơn. WHO cảnh báo thị trường bất hợp pháp làm suy yếu chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách. Do đó, cần triển khai đồng bộ các giải pháp:
- Hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc toàn bộ chuỗi cung ứng, tem thuế và mã truy xuất kiểm tra nhanh bằng công nghệ.
- Kiểm soát chặt các tuyến, địa bàn, phương tiện vận chuyển rủi ro cao; tăng cường phối hợp giữa hải quan, công an, quản lý thị trường, thuế và chính quyền địa phương.
- Kiểm soát rao bán thuốc lá lậu, giả trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử; làm rõ trách nhiệm của chủ điểm bán khi kinh doanh không hóa đơn, chứng từ; thu hồi giấy phép với cơ sở tái phạm.
- Điều tra, triệt phá các đầu mối tổ chức, kho chứa, đường dây cung ứng lớn.
Khảo sát độc lập và lộ trình chuyển đổi
Cơ quan quản lý cần thường xuyên khảo sát quy mô thị trường bất hợp pháp bằng phương pháp độc lập, minh bạch, không dựa vào số liệu từ các chủ thể có lợi ích kinh tế trực tiếp. Với thị trường bán lẻ phân tán, đa số điểm bán nhỏ lẻ, các biện pháp hạn chế có mục tiêu cần đi kèm lộ trình chuyển đổi hợp lý từ 18-24 tháng để tránh xáo trộn và tạo khoảng trống cho kênh bất hợp pháp. Phòng, chống tác hại thuốc lá là trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ sức khỏe nhân dân.
