Tại hội nghị quán triệt Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra câu hỏi chiến lược: làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế.
Thực trạng: Doanh nghiệp Việt chật vật chen chân vào chuỗi giá trị
Hơn 2 năm ròng rã, doanh nghiệp của ông N.T.D đã vượt qua các quy trình kiểm tra nghiêm ngặt để trở thành nhà cung ứng sản phẩm mực màn hình cho một tập đoàn điện tử hàng đầu thế giới tại Việt Nam. Thế nhưng chưa đầy 1 năm sau, doanh nghiệp bị đẩy ra ngoài. Lý do không phải chất lượng sản phẩm, mà vì tập đoàn thay đổi đội ngũ quản lý, các giám đốc mới đã đưa nhà cung cấp quen thuộc từ quê nhà sang thay thế.
Ông D. cho biết, rào cản lớn nhất không hẳn là năng lực của doanh nghiệp nội mà là "bức tường lợi ích" khép kín do chính những người điều hành một số doanh nghiệp FDI dựng lên. Thậm chí, để đối phó với áp lực gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, có doanh nghiệp FDI "lách luật" bằng cách lập công ty vỏ bọc do người Việt đứng tên, nhập nguyên liệu về đóng gói đơn giản nhằm tính vào thành tích "sản xuất nội địa" trong khi nguồn hàng và dòng vốn vẫn thuộc về hệ sinh thái nước ngoài.
Sau gần 40 năm mở cửa, Việt Nam thu hút trên 549 tỉ USD vốn đăng ký với hơn 46.000 dự án FDI. Tuy nhiên, việc đếm số vốn hay số dự án FDI dường như được quan tâm hơn so với phát triển hệ sinh thái nội địa. Theo báo cáo của Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (VAFIE), nhiều dự án FDI hoạt động như những "ốc đảo" khép kín, mang theo hệ sinh thái nhà cung ứng từ quốc gia mẹ, khiến doanh nghiệp Việt bị gạt ra ngoài lề.
Tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành công nghiệp chủ lực ở mức rất thấp. Theo VAFIE, tại một số tập đoàn lớn, tỷ lệ nội địa hóa đạt 20-25% nhưng phần lớn đến từ các nhà cung cấp cấp 1 của nước ngoài. Tỷ lệ linh kiện từ doanh nghiệp thuần Việt chỉ đạt 5-10%, chủ yếu ở các dịch vụ giá trị thấp như bao bì, in ấn, suất ăn hay logistics cơ bản. Các linh kiện cốt lõi phụ thuộc hoàn toàn vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhập khẩu.
Phó cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công thương) Phạm Văn Quân thừa nhận hiệu ứng lan tỏa công nghệ và tri thức quản trị từ khối FDI sang khu vực nội địa thấp hơn nhiều so với kỳ vọng. "Doanh nghiệp Việt vẫn chật vật để chen chân vào chuỗi giá trị", ông Quân nói, đánh giá chính sách thu hút FDI giai đoạn trước đây khá "mở", chủ yếu tập trung ưu đãi thuế, đất đai và lao động giá rẻ, nhưng thiếu các ràng buộc pháp lý về chuyển giao công nghệ và phát triển nhà cung ứng bản địa.
Đổi mới chiến lược thu hút vốn ngoại
Ngày 8.6, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 10 với bước chuyển chiến lược: từ tư duy thu hút vốn sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược, ưu tiên chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng liên kết chuỗi. Trong phát biểu chỉ đạo tại hội nghị quán triệt ngày 30.6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt câu hỏi: "Chúng ta không còn đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài nữa, thay vào đó chúng ta phải trả lời câu hỏi hóc búa hơn: làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế".
Nghị quyết 10 nêu rõ quan điểm chuyển mạnh từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang tư duy phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia; từ thu hút đầu tư theo địa giới hành chính sang thu hút theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; lấy chất lượng, hiệu quả, chuyển giao công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng, giá trị gia tăng làm tiêu chí chủ yếu.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng chỉ rõ: bỏ tư duy ưu đãi đầu vào, thay bằng hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mức độ thực hiện cam kết. Các dự án có công nghệ tiên tiến, nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi xanh, số hóa và sử dụng nhà cung ứng Việt Nam sẽ được hỗ trợ tương xứng. Ngược lại, dự án gây ô nhiễm, chuyển giá, chậm tiến độ sẽ bị xử lý nghiêm.
GS-TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học - Đào tạo, ĐH Kinh tế quốc dân, đánh giá việc chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra giúp giảm thất thoát nguồn lực công, tránh tình trạng ưu đãi tràn lan nhưng hiệu quả thấp. Chuyên gia kinh tế TS Lê Bá Chí Nhân nhấn mạnh: "Chính sách ưu đãi không nên là 'phần thưởng' cho việc nhà đầu tư đến Việt Nam mà phải là phần thưởng cho những giá trị họ tạo ra cho nền kinh tế Việt Nam".
Cùng với đó, chiến lược thu hút FDI thế hệ mới chấm dứt thời kỳ "cạnh tranh ưu đãi" giữa các địa phương. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh thu hút đầu tư nước ngoài phải được tổ chức theo liên kết cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp và không gian liên vùng, được điều phối ở tầm quốc gia.
Để doanh nghiệp Việt mạnh lên từ FDI
Phát triển hệ sinh thái công nghiệp trong nước và thúc đẩy liên kết thực chất giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa được coi là nhiệm vụ trung tâm. TS Nguyễn Minh Thảo (Viện Chiến lược và chính sách kinh tế tài chính, Bộ Tài chính) cho rằng dù hệ thống chính sách về công nghiệp hỗ trợ khá đầy đủ nhưng hiệu quả thực thi thấp. Doanh nghiệp rơi vào "vòng luẩn quẩn" về vốn, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, khi ngân hàng chỉ xem xét cho vay khi doanh nghiệp đã chứng minh tham gia được vào chuỗi cung ứng, nhưng để vào chuỗi lại cần vốn đầu tư máy móc và công nghệ. TS Thảo kiến nghị sớm xây dựng hành lang pháp lý cấp luật đủ mạnh và kích hoạt đồng bộ các chính sách tài chính, kỹ thuật để hỗ trợ phát triển hệ sinh thái nội địa.
TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần staBOO Thanh Hóa, đề xuất kiểm soát khắt khe nghĩa vụ phát triển nhà cung ứng bản địa. Ông nhấn mạnh cần có lộ trình bắt buộc chuyển giao công nghệ (như Mỹ và Trung Quốc đang làm) và chế tài xử phạt mạnh với các doanh nghiệp vi phạm cam kết. "Nếu không siết chặt câu chuyện này, doanh nghiệp Việt Nam sẽ không được hưởng lợi bất cứ gì từ dòng vốn FDI", ông Nghĩa nói.
TS Lê Bá Chí Nhân đề xuất triển khai chương trình quốc gia về phát triển nhà cung ứng nội địa, lấy doanh nghiệp Việt Nam làm trung tâm của chiến lược thu hút FDI thế hệ mới; hỗ trợ doanh nghiệp nội nâng cao năng lực để trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 cho các tập đoàn toàn cầu. Ông Takuya Sahashi, Phó chủ tịch Tập đoàn Mitsubishi Corporation tại Việt Nam, khuyến nghị thay vì hỗ trợ dàn trải, cần xác định các doanh nghiệp Việt có tiềm năng phát triển cao để dành chính sách hỗ trợ có trọng tâm, giúp hình thành nhà cung ứng nòng cốt, đồng thời phát triển có chiến lược các ngành linh kiện, vật liệu thượng nguồn.
Ông Phạm Văn Quân cho biết Quyết định số 929 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035 sẽ là công cụ pháp lý và nguồn lực cốt lõi để hỗ trợ doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực toàn diện. Bộ Công thương sẽ tập trung hỗ trợ kinh phí R&D, sản xuất vật liệu và linh kiện cốt lõi; thúc đẩy sản xuất xanh, chuyển đổi số và phát triển mô hình nhà máy thông minh. Về dài hạn, chiến lược sẽ chuyển trọng tâm từ "thu hút công nghệ FDI" sang "xây dựng năng lực nội sinh". Bộ Công thương sẽ tham mưu Chính phủ cơ chế khuyến khích, đặt hàng các tập đoàn tư nhân lớn tiên phong đầu tư vào các ngành công nghiệp trọng điểm và dự án quy mô lớn, tạo hiệu ứng lan tỏa, dẫn dắt hệ sinh thái doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước cùng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
