Bộ trưởng Xây dựng đã ký ban hành Quyết định số 1093/QĐ-BXD phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong phát triển hạ tầng giao thông quốc gia. Bản quy hoạch điều chỉnh này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là cụ thể hóa các mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội giai đoạn 2026-2030, với quyết tâm phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hằng năm từ 10% trở lên.
Chiến lược gắn với tăng trưởng hai con số
Theo Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, phát triển hạ tầng đường sắt phải gắn với việc mở rộng không gian phát triển mới, lấy đô thị làm động lực, đồng thời bảo đảm tính thống nhất sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Thay mặt Bộ trưởng Xây dựng, Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy cho biết: “Bản quy hoạch điều chỉnh hướng tới mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam cơ bản hình thành mạng lưới kết cấu hạ tầng giao thông đường sắt đồng bộ, hiện đại, qua đó góp phần giảm chi phí logistics, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.”
Tuyến tốc độ cao Bắc-Nam: Trục xương sống
Trọng tâm của quy hoạch là tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc-Nam, kéo dài từ ga Ngọc Hồi đến ga Thủ Thiêm với chiều dài khoảng 1.541 km, sử dụng khổ đường đôi 1.435 mm. Đây được xác định là trục “xương sống”, kết nối các trung tâm kinh tế lớn, các cảng biển cửa ngõ và các hành lang vận tải chủ lực. Cùng với đó, quy hoạch đặt mục tiêu hoàn thành các tuyến đường sắt trên các hành lang trọng yếu.
Các tuyến chiến lược khác
Trên hành lang đông-tây, ưu tiên đầu tư tuyến Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng dài 363 km, kết nối trực tiếp với các bến cảng Lạch Huyện, Đình Vũ, Nam Đồ Sơn. Về kết nối quốc tế, đẩy mạnh triển khai tuyến Hà Nội-Đồng Đăng dài 156 km và tuyến Hải Phòng-Hạ Long-Móng Cái dài 187 km, góp phần tăng cường liên vận quốc tế với Trung Quốc và các nước ASEAN qua Lào và Campuchia. Tại khu vực phía nam, tập trung đầu tư các tuyến Biên Hòa-Vũng Tàu, kết nối cảng Cái Mép-Thị Vải; tuyến Thành phố Hồ Chí Minh-Cần Thơ-Cà Mau nhằm tạo động lực phát triển cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Điều chỉnh đầu mối Hà Nội: Tối ưu hóa không gian đô thị
Một trong những điểm mới đáng chú ý của quy hoạch là việc định hình lại khu vực đầu mối đường sắt tại Thủ đô Hà Nội theo hướng hiện đại, đồng bộ và phù hợp định hướng phát triển đô thị. Theo đó, tổ hợp ga Ngọc Hồi sẽ trở thành ga đầu mối hành khách phía nam, đồng thời là khu đề-pô cho đường sắt quốc gia, đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Ga Gia Lâm đảm nhận vai trò đầu mối phía bắc, kết hợp giữa đường sắt quốc gia khổ 1.435 mm và 1.000 mm với đường sắt đô thị. Trong đó, đoạn tuyến đường sắt Ngọc Hồi-Gia Lâm hiện hữu sẽ được bàn giao cho Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội để phát triển đường sắt địa phương, góp phần chỉnh trang đô thị, giảm ùn tắc giao thông. Tuyến vành đai phía đông (Ngọc Hồi-Kim Sơn) cũng được điều chỉnh quy mô đường đôi, khổ 1.435 mm nhằm tách bạch vận tải hàng hóa ra khỏi khu vực lõi đô thị. Đối với khu vực phía bắc, quy hoạch đồng thời nghiên cứu chuyển đổi công năng đoạn tuyến Lim-Phả Lại, tạo điều kiện để các địa phương khai thác hạ tầng phục vụ đường sắt địa phương hoặc các công trình hạ tầng xã hội phù hợp mô hình tổ chức không gian mới.
Nhu cầu vốn lớn và giải pháp huy động tổng lực
Để triển khai quy hoạch, tổng nhu cầu vốn đến năm 2030 dự kiến khoảng 1.512.022 tỷ đồng, trong đó riêng đường sắt tốc độ cao chiếm khoảng 975.420 tỷ đồng. Trước yêu cầu nguồn lực rất lớn, Nhà nước xác định phát huy vai trò dẫn dắt của đầu tư công, đồng thời huy động tối đa nguồn lực xã hội thông qua phương thức đối tác công-tư (PPP). Bộ Xây dựng và ngành đường sắt sẽ tập trung triển khai các giải pháp đột phá như: phát triển công nghiệp đường sắt thông qua xây dựng cơ chế, chính sách khuyến khích, ưu tiên phát triển đồng bộ; tận dụng năng lực các ngành công nghiệp hiện có, đặt hàng các doanh nghiệp lớn trong nước giữ vai trò dẫn dắt; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong quản lý hạ tầng; từng bước thay thế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch bằng năng lượng điện và năng lượng tái tạo. Khai thác hiệu quả mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), tạo nguồn lực tái đầu tư cho hạ tầng. Đồng thời, Bộ và ngành đường sắt chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tổ chức các chương trình đào tạo chuyên gia nòng cốt tại các quốc gia có hệ thống đường sắt tiên tiến, đáp ứng yêu cầu vận hành đường sắt tốc độ cao.
Việc điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030 là bước đi mang tính chiến lược, thể hiện quyết tâm chính trị cao, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên của đất nước. Sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị và sự tham gia tích cực của các thành phần kinh tế, hệ thống đường sắt quốc gia được kỳ vọng sớm trở thành động lực quan trọng, góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
