Theo một nghiên cứu đánh giá nhanh về cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp, do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (HCMA) và Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong (MDRI) thực hiện từ tháng 1 đến tháng 3/2026, kết quả khảo sát trên toàn quốc với gần 5.000 người dân, cùng các nghiên cứu điển hình tại Bắc Ninh và Hưng Yên, cho thấy sự ủng hộ rộng rãi của người dân đối với việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Kết quả khảo sát chính
Nghiên cứu sâu khẳng định mô hình mới sẽ góp phần tinh gọn bộ máy hành chính và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công. Tuy nhiên, kết quả cũng phản ánh những trải nghiệm ban đầu trong quá trình triển khai, đồng thời nhận diện những vấn đề trọng tâm cần ưu tiên trong giai đoạn 2026-2031.
Phát biểu của các chuyên gia
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc HCMA, nhấn mạnh: “Một hệ thống tốt không phải là hệ thống không bao giờ có vướng mắc, mà là hệ thống phát hiện sớm các vướng mắc, phản ứng nhanh, sửa sai kịp thời và không để người dân phải gánh chi phí vì sự thiếu đồng bộ. Dịch vụ công tốt không phải chỉ là dịch vụ đúng quy trình mà là dịch vụ tạo ra kết quả ổn định, đáng tin cậy, dễ tiếp cận và làm cho người dân hài lòng”.
Nghiên cứu ghi nhận trải nghiệm của người dân, cán bộ và công chức sau khi tinh gọn bộ máy, xóa bỏ tầng nấc hành chính trung gian. Dù đa số hoan nghênh cải cách, nhiều người gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ công, nhất là cấp xã đang thích nghi với nhiệm vụ mới.
Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, cho rằng: “Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Việt Nam mang tầm nhìn chiến lược, thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với cải cách quản trị quốc gia. Đây không chỉ là sắp xếp bộ máy mà còn là động lực thúc đẩy phát triển con người bền vững”. Bà nhấn mạnh: “Cốt lõi của cải cách là đưa chính quyền gần dân hơn, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ ngay từ cấp cơ sở. Tiến trình này phải lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm tính linh hoạt, thích ứng nhanh và năng lực đáp ứng trước thế giới thay đổi, đặc biệt là các nhóm yếu thế”.
Thách thức trong dịch vụ công
Hiện nay, với thủ tục hành chính do cấp xã xử lý, nhiều người dân vẫn phải đi lại nhiều lần, tới nhiều “cửa” hay gặp nhiều người mới hoàn thành thủ tục, thay vì cơ chế “một cửa” thực thụ. Thực trạng này cho thấy tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực phản hồi nhanh và tinh thần hỗ trợ của đội ngũ công chức cơ sở.
Đại sứ Australia tại Việt Nam, bà Gillian Bird, chia sẻ: Đánh giá do HCMA, UNDP và các đối tác thực hiện đã đóng góp quan trọng vào các mục tiêu chung, cung cấp góc nhìn khách quan, dựa trên bằng chứng khoa học để hỗ trợ thực thi chính sách.
Dịch vụ công trực tuyến
Kết quả khảo sát về tiếp cận Cổng Dịch vụ công quốc gia cho thấy, gần 22% số người được hỏi đã sử dụng cổng này từ ngày 1/7/2025. Tuy nhiên, 27% người dùng gặp khó khăn và 34% lo ngại về bảo mật dữ liệu cá nhân. Cần cải thiện dịch vụ công trực tuyến theo hướng lấy người dùng làm trung tâm.
Nghiên cứu nhấn mạnh tính cấp thiết cải thiện tính bao trùm của dịch vụ công số, khi chỉ 6,4% người khuyết tật sử dụng Cổng Dịch vụ công quốc gia kể từ khi hợp nhất 63 cổng cấp tỉnh. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc kết hợp dịch vụ số và hỗ trợ trực tiếp, hiện thực hóa cam kết không ai bị bỏ lại phía sau.
Dịch vụ y tế và giáo dục
Một số thách thức cũng được ghi nhận trong dịch vụ y tế và giáo dục tiểu học. Nhiều người chọn vượt tuyến lên bệnh viện công cấp tỉnh thay vì đến trung tâm y tế khu vực hay trạm y tế xã do lo ngại chất lượng. Đối với giáo dục tiểu học, tình trạng lớp học quá tải và thiếu hạ tầng hỗ trợ học sinh khuyết tật cần sớm có giải pháp.
Khuyến nghị từ nghiên cứu
Nghiên cứu điển hình tại Bắc Ninh và Hưng Yên cho thấy, để tối ưu hóa mô hình chính quyền hai cấp, cần bảo đảm đồng bộ giữa cơ chế, chính sách, nhân lực, hạ tầng kỹ thuật và tài chính-ngân sách. Phân cấp, phân quyền chỉ phát huy hiệu quả khi năng lực thực thi của cấp cơ sở được tăng cường tương xứng với thẩm quyền mới.
Các chuyên gia khuyến nghị kết hợp chặt chẽ giữa điều chỉnh hành chính ngắn hạn với xây dựng hệ thống quản trị công bền vững, trọng tâm là phân bổ ngân sách hợp lý, phát triển nguồn nhân lực công vụ, nhất là cấp xã, và đầu tư nâng cấp hạ tầng số quốc gia và địa phương.
