Giáo sư, Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, đã đề xuất thí điểm các cơ chế Block Funding và Sandbox, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Ông đưa ra những đề xuất này tại Hội nghị toàn quốc sơ kết thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Theo ông, để cơ chế này thực sự phát huy hiệu quả, cần đồng thời cải cách thủ tục hành chính, đổi mới cơ chế tài chính, trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các tổ chức nghiên cứu và chấp nhận mức độ rủi ro phù hợp trong hoạt động khoa học.
Rào cản hành chính và nhu cầu 'luồng xanh'
Giáo sư Lê Anh Tuấn chỉ ra rằng hiện nay, từ đề xuất đến phê duyệt một nhiệm vụ khoa học, công nghệ vẫn phải qua nhiều thủ tục và mất nhiều thời gian. Đến khi được duyệt, tính thời sự của nhiều đề tài đã giảm, không còn đồng bộ với nhu cầu công nghệ và thị trường. Mục tiêu của 'luồng xanh' là rút ngắn tối đa thời gian từ khi nhà khoa học có ý tưởng, được giao nhiệm vụ, ký hợp đồng cho đến khi ra sản phẩm.
Ông nhấn mạnh: 'Luồng xanh không phải là một cơ chế ưu đãi đặc biệt mà là cơ chế tuân thủ đúng các quy định của pháp luật nhưng quy trình phối hợp, triển khai thực hiện đáp ứng được tính thời sự của sản phẩm nghiên cứu, giảm tối đa các khâu trung gian.' Cơ chế quản lý này cần được tạo dựng trên nền tảng số, niềm tin vào nhà khoa học và sự chấp nhận rủi ro, thủ tục hành chính tập trung hỗ trợ thay vì kiểm tra.
Chấp nhận rủi ro và định giá tài sản trí tuệ
Chấp nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được quy định tại Điều 9, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025) và Nghị định số 267/2025/NĐ-CP. Tuy nhiên, ông Lê Anh Tuấn cho rằng vẫn cần hướng dẫn chi tiết về phương pháp đánh giá và xác định loại hay mức độ rủi ro; đơn vị được lựa chọn thực hiện chức năng định giá; quy trình thực hiện định giá sản phẩm nghiên cứu, quy trình xác định tỷ lệ phân chia lợi ích khi thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp, khởi nguồn.
Giải pháp có thể triển khai ngay là cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu xây dựng phương án thí điểm và được cơ quan có thẩm quyền đánh giá, thông qua làm căn cứ triển khai. Một thí dụ được triển khai với sự bảo vệ của các cơ quan có thẩm quyền sẽ là trường hợp điển hình làm căn cứ cho các trường hợp tương tự.
Khó khăn trong thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu
Giáo sư Lê Anh Tuấn thừa nhận rằng Đại học Bách khoa Hà Nội có một số sản phẩm nghiên cứu có tiềm năng thương mại hóa nhưng cơ bản chưa thực hiện được. Kết quả sản phẩm hoặc chậm triển khai dẫn tới mất dần tính thị trường và bị lãng quên, hoặc tự khẳng định chỗ đứng trên thị trường bằng nỗ lực của tác giả. Ông dẫn ví dụ về phần mềm diệt virus do sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội phát triển, trở thành sản phẩm nổi tiếng ở Việt Nam. Sản phẩm này ở thời điểm khoảng 20 năm trước nếu không được tách khỏi đại học thì rất khó phát triển ở quy mô hiện tại do thiếu cơ chế định giá, thiếu cơ chế chia sẻ lợi ích công tư khi thành lập doanh nghiệp khởi nguồn.
Ông cho rằng nếu có cơ chế phù hợp, sản phẩm đó không chỉ mang thương hiệu Bách khoa Hà Nội mà còn tạo giá trị lớn hơn trong việc tạo dựng hệ sinh thái cho các sản phẩm tiếp theo.
Block Funding và Sandbox: Cơ chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo
Giáo sư Lê Anh Tuấn đề xuất thí điểm cơ chế Block Funding - cấp kinh phí theo gói nhiệm vụ, chuyển trực tiếp đến đơn vị thực hiện thay vì qua các cấp trung gian. Với cơ chế này, đơn vị chủ trì được chủ động triển khai theo chiến lược ưu tiên, chủ động điều chỉnh giữa các hạng mục chi mà không cần xin phép cơ quan quản lý. Cơ quan quản lý kiểm soát qua kết quả nghiên cứu và trách nhiệm giải trình của tổ chức chủ trì.
Sandbox là cơ chế thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện được kiểm soát, trước khi áp dụng hoặc thương mại hóa rộng rãi. Ông nhấn mạnh: 'Thay vì chờ một cơ chế hoàn hảo cho tất cả rồi mới triển khai, nên cho phép một vài đơn vị làm trước cơ chế như Block Funding hay Sandbox để tạo tiền lệ tốt. Một con đường được khai thông sẽ là một lối mở cho cả một hệ sinh thái.'
Định giá tài sản nghiên cứu và vai trò của doanh nghiệp
Về vấn đề định giá tài sản nghiên cứu, Giáo sư Lê Anh Tuấn cho rằng sản phẩm nghiên cứu khoa học có đặc thù rất khác hàng hóa thương mại. Kết quả nghiên cứu nhiều khi chưa có tiền lệ, giá trị của nó là giá trị tiềm năng, phụ thuộc vào việc sau này có thương mại hóa được hay không. Do đó, cần nới cơ chế để việc định giá linh hoạt hơn, cho phép doanh nghiệp và các tổ chức chuyên nghiệp tham gia nhiều hơn. Đơn vị làm chức năng định giá công nghệ phải đáp ứng những điều kiện, tiêu chuẩn nhất định, và quy trình phải công khai, minh bạch.
Về lâu dài, cần hình thành một hệ thống các tổ chức định giá công nghệ chuyên nghiệp. Chỉ khi đó, việc chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu mới thực sự được thúc đẩy.
