Bầu cử Quốc hội khóa XVI: Đột phá với mô hình chính quyền 2 cấp và chuyển đổi số
Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 đang được triển khai với nhiều đổi mới mang tính đột phá, lần đầu tiên áp dụng trong lịch sử. Những thay đổi này không chỉ dừng lại ở điều chỉnh kỹ thuật tổ chức mà phản ánh tư duy quản trị hiện đại, hiệu quả, đặt nền móng cho kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. Ông Phạm Đình Toản, Phó chủ nhiệm thường trực Văn phòng Quốc hội, Phó chánh văn phòng Hội đồng Bầu cử quốc gia, đã chia sẻ chi tiết về những thuận lợi, khó khăn và điểm nhấn của kỳ bầu cử quan trọng này.
Những điểm mới nổi bật trong tổ chức bầu cử
Theo ông Phạm Đình Toản, cuộc bầu cử lần này có ba điểm mới quan trọng. Thứ nhất, diễn ra trong bối cảnh đất nước đang tích cực sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy hệ thống chính trị, tổ chức lại địa giới hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (cấp tỉnh và cấp xã), nhằm bảo đảm tính hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả. Thứ hai, Quốc hội đã ấn định tổ chức bầu cử vào ngày Chủ nhật, 15 tháng 3 năm 2026, sớm hơn khoảng hai tháng so với các kỳ bầu cử trước, với một số bước trong quy trình, thủ tục được rút ngắn thời gian thực hiện. Thứ ba, công tác tổ chức bầu cử triển khai ứng dụng công nghệ thông tin trong nhiều khâu, đặc biệt là lập và cập nhật danh sách cử tri, quản lý hồ sơ người ứng cử, cũng như lập biên bản, báo cáo và thống kê số liệu liên quan.
Thuận lợi và khó khăn trong quá trình tổ chức
Về thuận lợi, việc sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp giúp tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực quản lý, tạo điều kiện cho công tác chỉ đạo, điều hành bầu cử tập trung và thống nhất hơn. Tổ chức bầu cử sớm hơn cho phép sớm kiện toàn nhân sự cấp cao và bộ máy lãnh đạo các cấp, nhanh chóng ổn định tổ chức để triển khai nhiệm vụ trong nhiệm kỳ mới. Đồng thời, việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số góp phần lập danh sách cử tri nhanh chóng, chính xác; nâng cao chất lượng quản lý dữ liệu và tổng hợp báo cáo, hướng tới một cuộc bầu cử hiện đại và chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, khó khăn cũng không ít. Trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới, khối lượng công việc lớn, yêu cầu tiến độ và chất lượng cao, trong khi thời gian thực hiện quy trình được rút ngắn, đòi hỏi sự quyết tâm, phối hợp chặt chẽ và chuẩn bị kỹ lưỡng, bài bản từ sớm giữa các cơ quan liên quan. Việc ứng dụng công nghệ thông tin cũng đặt ra yêu cầu về nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ làm công tác bầu cử các cấp. Để ứng phó, Quốc hội đã sớm thành lập Hội đồng Bầu cử quốc gia, kịp thời ban hành kế hoạch và văn bản hướng dẫn; các cơ quan Trung ương và địa phương tăng cường tập huấn, chuẩn bị điều kiện bảo đảm tốt nhất, với mục tiêu xuyên suốt là tổ chức một cuộc bầu cử dân chủ, công khai, minh bạch, đúng pháp luật, an toàn và tiết kiệm.
Lần đầu vận hành mô hình chính quyền 2 cấp trong bầu cử
Việc triển khai bầu cử sau sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh và áp dụng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đòi hỏi rà soát, điều chỉnh phân chia đơn vị bầu cử, cơ cấu đại biểu và tổ chức bộ máy phục vụ. Ông Toản nhấn mạnh rằng các nội dung này đều được thực hiện theo quy định pháp luật và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và đại diện hợp lý. Cụ thể, việc phân chia đơn vị bầu cử dựa trên quy mô dân số, đặc điểm địa bàn, điều kiện giao thông và phân bố dân cư, nhằm tạo thuận lợi cho cử tri. Các địa phương đã kịp thời thành lập và kiện toàn tổ bầu cử, ưu tiên cán bộ có kinh nghiệm.
Về cơ cấu đại biểu, việc sắp xếp tổ chức bộ máy và địa giới hành chính tác động đến phân bổ cơ cấu người được giới thiệu ứng cử. Cơ cấu đại biểu Quốc hội khóa XVI được điều chỉnh theo hướng tăng số lượng đại biểu ở Trung ương và đại biểu chuyên trách; giảm tương ứng ở địa phương; đồng thời tăng tỷ lệ đại biểu từ khối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và hiệp hội sản xuất - kinh doanh. Đối với HĐND, cơ cấu và thành phần cơ bản giữ ổn định tỷ lệ phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người ngoài Đảng, người trẻ tuổi và đại biểu tái cử; bổ sung tỷ lệ hợp lý đại diện nhà khoa học, trí thức, văn nghệ sĩ, công nhân, nông dân và doanh nhân. Quyền bầu cử, trách nhiệm giám sát và kiến nghị của cử tri vẫn được bảo đảm đầy đủ theo luật định, với yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động của đại biểu trong bối cảnh bộ máy tinh gọn.
Rút ngắn thời gian và nâng cao hiệu suất tổ chức
Việc rút ngắn thời gian thực hiện một số bước trong quy trình bầu cử không đồng nghĩa với lược bỏ thủ tục hay giảm chất lượng. Ông Toản giải thích rằng sau khi luật Bầu cử được sửa đổi, các mốc thời gian được điều chỉnh để tổ chức bầu cử sớm, nhưng toàn bộ trình tự, thủ tục từ hiệp thương, giới thiệu người ứng cử, lập danh sách cử tri, vận động bầu cử đến bỏ phiếu và kiểm phiếu vẫn được giữ nguyên và thực hiện chặt chẽ. Điểm mới chủ yếu là yêu cầu các cơ quan, tổ chức phải chủ động hơn, chuẩn bị từ sớm, phối hợp chặt chẽ và xử lý công việc kịp thời, khoa học hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và năng lực tổ chức, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin để bảo đảm tiến độ mà vẫn giữ vững tính dân chủ, công khai và minh bạch.
Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số
Một trong những điểm nhấn của kỳ bầu cử này là việc triển khai ứng dụng công nghệ thông tin sâu rộng. Cụ thể, việc lập và quản lý danh sách cử tri được thực hiện thông qua khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID, giúp nhanh chóng, chính xác và hạn chế sai sót. Cử tri có thể đề nghị cấp giấy chứng nhận bỏ phiếu ở nơi khác dưới dạng điện tử qua VNeID, thay vì chỉ bản giấy như trước đây, tạo thuận lợi tối đa cho việc thực hiện quyền bầu cử. Hội đồng Bầu cử quốc gia cũng triển khai hệ thống phần mềm quản lý thông tin bầu cử, cho phép nhập và quản lý hồ sơ người ứng cử, tạo biên bản, báo cáo và thống kê số liệu liên quan, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành.
Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên ứng dụng các phần mềm này trong công tác bầu cử, nên không tránh khỏi một số khó khăn như nguy cơ bỏ sót cử tri chưa đăng ký căn cước công dân, sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ thông tin giữa các địa bàn, kỹ năng ứng dụng công nghệ của một bộ phận cán bộ cơ sở còn hạn chế, và yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh mạng ngày càng cao. Ông Toản khẳng định rằng việc ứng dụng công nghệ không làm thay đổi bản chất trực tiếp, dân chủ của hoạt động bầu cử, mà góp phần nâng cao tính chính xác, kịp thời, minh bạch và hiệu quả. Các giải pháp kỹ thuật sẽ tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện để phục vụ tốt nhất cho các cuộc bầu cử trong tương lai, đúng quy định pháp luật và bảo đảm an ninh mạng.
