Ngày Thế giới không thuốc lá (31/5) năm 2026 do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát động với chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”. Thông điệp này nhằm cảnh báo những tác động tiêu cực đến sức khỏe, cách thức thu hút thế hệ người dùng mới, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, cũng như các thủ đoạn né tránh của các tập đoàn thuốc lá khi các biện pháp kiểm soát ngày càng chặt chẽ trên toàn cầu.
Tác hại nghiêm trọng của nicotine và thuốc lá
WHO chỉ rõ, sử dụng thuốc lá là nguyên nhân gây ra nhiều bệnh nguy hiểm như ung thư, tim mạch, đột quỵ, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Mỗi năm, thế giới ghi nhận hơn 8 triệu ca tử vong liên quan đến thuốc lá, trong đó khoảng 1,6 triệu ca là do hút thuốc thụ động. Không có bất kỳ sản phẩm chứa nicotine nào là an toàn cho sức khỏe, từ thuốc lá điếu, thuốc lào, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá ngậm đến túi ngậm nicotine. Nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt nguy hiểm đối với sự phát triển não bộ của thanh thiếu niên. Tiếp xúc với nicotine trong giai đoạn này có thể gây ra rối loạn nhận thức, giảm khả năng học tập, rối loạn cảm xúc và các vấn đề sức khỏe tâm thần.
Chiến lược tinh vi của các tập đoàn thuốc lá
Đáng lo ngại, giới trẻ đang trở thành mục tiêu có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá trên thế giới. Họ sử dụng hương vị hấp dẫn, bao bì bắt mắt và các hình thức tiếp thị gây hiểu lầm để khiến các sản phẩm gây nghiện trở nên hấp dẫn. Nhiều công ty lấy danh nghĩa “đổi mới sáng tạo” để đa dạng cách tiếp cận với nhiều nhóm đối tượng. Các thủ đoạn bao gồm quảng bá sản phẩm nicotine mới, chiến thuật marketing và trưng bày sản phẩm khiến khách hàng dễ nhìn thấy và dễ “nghiện” hơn. Hệ quả là một vòng luẩn quẩn liên tục tạo ra đối tượng dùng, đe dọa phá hủy những tiến bộ trong kiểm soát thuốc lá mà các quốc gia đã đạt được.
Tổng hợp nghiên cứu của Mạng lưới giám sát ngành công nghiệp thuốc lá toàn cầu STOP cho thấy, ngành công nghiệp thuốc lá đang nhắm tới thanh thiếu niên để tạo ra một thế hệ nghiện nicotine mới. Hệ sinh thái gây nghiện bao gồm thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine, với các chiến thuật như “kẹo hóa” sản phẩm (tạo sản phẩm giống kẹo), “trò chơi hóa” (gắn sản phẩm với trò chơi), và sử dụng mạng xã hội cùng người ảnh hưởng để thu hút giới trẻ.
Kêu gọi hành động mạnh mẽ hơn
Nhân Ngày Thế giới không thuốc lá năm 2026, WHO kêu gọi chính phủ các quốc gia, các đối tác và tổ chức xã hội tăng cường quản lý, thu hẹp khoảng cách chính sách và bảo vệ thế hệ tương lai khỏi tác hại của các sản phẩm thuốc lá và nicotine. WHO nỗ lực truyền thông thúc đẩy các hành động chính sách mạnh mẽ hơn để bảo vệ thanh thiếu niên.
Thực trạng tại Việt Nam
Tại Việt Nam, báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc lá điếu thông thường ở nam giới trưởng thành giảm, tỷ lệ phơi nhiễm với khói thuốc thụ động cũng giảm. Tuy nhiên, những thành tựu này có nguy cơ bị phá bỏ bởi sự gia tăng nhanh chóng tỷ lệ sử dụng thuốc lá mới, chủ yếu là thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong giới trẻ, cùng xu hướng trẻ hóa đối tượng nghiện nicotine.
Việt Nam là một trong 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất thế giới và đứng thứ 3 trong khu vực ASEAN. Theo ước tính từ Nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu, hút thuốc lá giết chết 103.000 người mỗi năm tại Việt Nam. Năm 2024, chi phí y tế và kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP; chi phí ô nhiễm môi trường do thuốc lá (phá rừng, rác thải nhựa, ô nhiễm nước biển) ước tính 99.000 tỷ đồng/năm (1,04% GDP). Tổng cộng, thuốc lá “đốt” hơn 2% GDP, tạo gánh nặng kép lên y tế và môi trường, đồng thời tác động tiêu cực đến các hộ gia đình nghèo và gia tăng bất bình đẳng xã hội.
Đề xuất chính sách cho năm 2026
Thạc sĩ Phan Thị Hải, Phó Giám đốc Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) cho biết, qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn trong nước, một số chính sách cần tập trung trong năm 2026 gồm: thực thi môi trường không khói thuốc hoàn toàn tại nơi công cộng; in cảnh báo sức khỏe trên bao bì; cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán; và đưa quy định cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi). Hiện Bộ Y tế đang sửa đổi luật nhằm xử lý khoảng trống hiện hành. Dự thảo đề xuất cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các loại thuốc lá mới khác, đồng thời cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức. Hy vọng những đề xuất này sẽ giúp Việt Nam giảm hiệu quả các hệ lụy từ kinh doanh thuốc lá.
