PGS.TS Nguyễn Minh Tân (SN 1973), một trong 5 nhà khoa học Việt Nam vừa được vinh danh trong top 100 nhà khoa học xuất sắc nhất châu Á, chia sẻ niềm vui khi được ghi nhận: "Tôi rất vui khi được vinh danh, không chỉ cho bản thân mà còn cho bạn bè, thầy cô trong ngành. Vì khoa học ứng dụng hiện nay cũng được giới khoa học quan tâm, chứ không chỉ riêng khoa học cơ bản".
Bảng xếp hạng do Tạp chí Asian Scientist công bố, quy tụ nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới, bao gồm các chủ nhân giải Nobel 2025 và Kyoto Prize. Việt Nam vinh dự có 5 đại diện góp mặt trong danh sách năm nay.
Hành trình gắn bó với nông dân
PGS.TS Nguyễn Minh Tân là giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, kiêm Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển ứng dụng các hợp chất thiên nhiên (INAPRO), Đại học Bách khoa Hà Nội. Bà theo đuổi ngành kỹ thuật quá trình, một lĩnh vực khó thể hiện rõ qua số lượng bài báo khoa học, nhưng lại có tác động mạnh mẽ đến thực tiễn.
Ngoài giảng dạy và nghiên cứu, bà tự nguyện thực hiện một mảng công việc khác mà theo bà "không nhiều nhà khoa học muốn thực hiện": đưa kết quả nghiên cứu ra thực tiễn thông qua các ứng dụng cụ thể cho người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Hơn 100 cuộc gọi “kêu cứu” từ nông dân
Từ cuối năm 2016, PGS.TS Nguyễn Minh Tân thường xuyên nhận được cuộc gọi từ nông dân ở nhiều vùng miền, với những "tín hiệu kêu cứu" liên quan đến cây trồng, mùa vụ hay đầu ra sản phẩm. Có trường hợp người dân xem chương trình truyền hình, không biết cách liên hệ, đã quay lại video, tìm dòng chữ chạy qua để xác định trường học rồi chủ động gọi đến Đại học Bách khoa Hà Nội để kết nối với bà.
Phần lớn họ là những người nông dân chân chất, không quen với ngôn ngữ khoa học, nhưng lại có sự nhạy bén trong quan sát và tìm hướng đi cho cây trồng. Trong cuộc trao đổi qua điện thoại, nữ nhà khoa học thường hỏi rất cụ thể: vườn nằm ở đâu, điều kiện xung quanh ra sao, có thuận tiện giao thông không, hay có khả năng phát triển chế biến tại chỗ không? Sau cuộc gọi, bà sắp xếp thời gian đi thực địa kéo dài 2-3 ngày để nhìn nhận rõ hơn các vấn đề thực tế, từ đó đưa ra lời giải cho từng bài toán.
Nâng cao giá trị nông sản thay vì chạy theo sản lượng
Thông thường, nông sản rơi vào tình trạng cần "giải cứu" do nguồn cung vượt nhu cầu, trong khi đặc tính khó bảo quản khiến sản phẩm nhanh hư hỏng. Việt Nam có nguồn nông sản và dược liệu phong phú, nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng, đặc biệt ở khâu chế biến sâu.
Thay vì chỉ tập trung tăng sản lượng, hướng tiếp cận của PGS.TS Nguyễn Minh Tân là nâng cao giá trị sản phẩm: "Đừng làm cho con gà đẻ nhiều trứng hơn, hãy để mỗi quả trứng tạo ra giá trị cao hơn". Bà dẫn ví dụ từ quả cam: nếu tận dụng từ phần vỏ, hạt đến các phụ phẩm khác, giá trị kinh tế có thể tăng đáng kể, đồng thời giảm áp lực "giải cứu" nhờ khả năng bảo quản và chế biến tốt hơn.
Chuyển từ “đóng bao” sang “đóng gói”
"Điều cần thay đổi trước hết không nằm ở công nghệ mà nằm ở tư duy sản xuất: Từ bán cái mình có sang bán cái thị trường cần", PGS.TS Nguyễn Minh Tân khẳng định. Nhiều nhà vườn và hợp tác xã duy trì trồng những loại cây quen thuộc qua nhiều thế hệ rồi tìm cách tiêu thụ sau thu hoạch, thay vì tìm hiểu nhu cầu thị trường. Điều này khiến không ít vùng trồng rơi vào tình trạng được mùa nhưng khó tiêu thụ, hoặc giá trị sản phẩm suy giảm theo thời gian.
Bà cho rằng nếu chỉ tập trung tăng sản lượng hoặc chế biến để xử lý phần dư thừa thì mới giải quyết được phần ngọn. Quan trọng hơn là phải nhìn từ đầu chuỗi: chọn đúng sản phẩm, đúng nhu cầu thị trường và đúng khả năng tổ chức sản xuất. "Nhiều khi tôi không nói ngay là nên hay không nên làm, mà tôi sẽ thử làm cùng họ", bà nói.
Những thử nghiệm này được triển khai trực tiếp với người dân, từ sử dụng nguyên liệu thực tế đến đánh giá khả năng tiêu thụ sản phẩm. Bà thường chủ động hỗ trợ cả phương tiện, thiết bị và quy trình thử nghiệm. Chỉ khi có số liệu cụ thể và phản hồi từ thị trường, các quyết định đầu tư mới được cân nhắc thận trọng.
Một thực tế khó khăn là sản xuất manh mún, chất lượng không đồng đều, trong khi các nhà máy chế biến cần nguồn nguyên liệu lớn và ổn định. Điều này tạo khoảng cách giữa người sản xuất và doanh nghiệp chế biến, khiến việc hình thành chuỗi giá trị gặp nhiều trở ngại. Từ những va chạm thực tế, bà nhận ra rằng mỗi cuộc điện thoại, mỗi chuyến đi, mỗi câu chuyện đều mở ra một vấn đề mới, từ đó hình thành hệ thống giải pháp không chỉ cho một hộ sản xuất mà cho cả một vùng.
Không muốn mang danh “giải cứu nông sản”
Danh xưng "giải cứu nông sản" gắn với PGS.TS Nguyễn Minh Tân từ giai đoạn khủng hoảng tiêu thụ nông sản trong đại dịch Covid-19, khi công nghệ cô đặc các dịch mẫn cảm nhiệt tại nhiệt độ thấp và áp suất thường - JEVA ra đời như một giải pháp công nghệ định hình hướng đi bền vững cho nông nghiệp Việt Nam.
"Tôi rất vui khi được gọi là người 'giải cứu nông sản', bởi điều đó cho thấy công việc của mình có ích cho xã hội và mang lại giá trị nhất định cho người dân. Nhưng thực lòng, tôi không mong danh xưng ấy tồn tại mãi. Tôi hy vọng một ngày nào đó sẽ không còn ai phải mang danh người 'giải cứu nông sản' và cũng không còn loại nông sản nào cần được giải cứu nữa", bà chia sẻ.
Định hướng hiện nay của bà tập trung vào công nghệ chế biến và cách triển khai phù hợp với điều kiện Việt Nam, nhằm nâng cao giá trị nông sản. Khi công nghệ chế biến và tổ chức sản xuất đủ tốt, nông sản được tiêu thụ theo đúng giá trị, người nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng đều hưởng lợi.
Niềm vui từ những giá trị thực tế
Với PGS.TS Nguyễn Minh Tân, làm khoa học không chỉ là công việc mà là hành trình gắn bó lâu dài, nơi vừa nghiên cứu, vừa học hỏi và tìm thấy niềm vui trong những điều mình theo đuổi. "Điều tôi hướng đến không phải là các giải thưởng hay danh hiệu, mà là những giá trị thực tế được tạo ra từ công việc của mình", bà bộc bạch.
Việc được vinh danh trong danh sách 100 nhà khoa học xuất sắc châu Á mang lại niềm vui lớn, không chỉ cho cá nhân mà còn cho đồng nghiệp, học trò và các thế hệ thầy cô đi trước. Tuy nhiên, bà cũng cho rằng những vinh danh như vậy có thể trở thành một "cái bẫy" nếu người làm khoa học quá đặt nặng vào danh hiệu.
Năm 2026, PGS.TS Nguyễn Minh Tân là một trong 5 nhà khoa học Việt Nam được vinh danh trong danh sách Asian Scientist 100 - bảng xếp hạng thường niên của Tạp chí Asian Scientist (Singapore), tôn vinh 100 nhà khoa học có đóng góp nổi bật tại châu Á. Trước đó, bà là chủ nhân Giải thưởng Kovalevskaia năm 2024 nhờ các nghiên cứu trong lĩnh vực hợp chất tự nhiên và hoạt chất sinh học.
Hiện công tác tại Đại học Bách khoa Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Minh Tân theo đuổi hướng nghiên cứu ứng dụng, tập trung vào các giải pháp chế biến sâu nông sản di động – thông minh để nâng cao giá trị nông sản sau thu hoạch. Một trong những kết quả nổi bật là công nghệ JEVA - công nghệ cô đặc nước quả ở nhiệt độ thấp và áp suất thường, giúp kéo dài thời gian bảo quản và gia tăng giá trị cho nhiều loại nông sản.
Từ nền tảng này, bà và các cộng sự tiếp tục phát triển hệ thống chế biến nông sản lưu động SMoJEVA, đưa công nghệ đến gần hơn với các vùng nguyên liệu, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ. Giải pháp này từng giành Giải thưởng Đổi mới sáng tạo quốc tế tại Triển lãm và Diễn đàn Quốc tế về Sáng chế của phụ nữ (KIWIE 2024) tổ chức tại Hàn Quốc.
Nhiều nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Minh Tân tập trung vào bài toán chế biến sâu, bảo quản sau thu hoạch và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản Việt Nam, góp phần giảm áp lực "được mùa mất giá" tại nhiều địa phương.
