Ngày 21 tháng 5, Hội Côn trùng học Việt Nam phối hợp cùng Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương đã tổ chức Hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ XII. Sự kiện quy tụ hàng trăm cán bộ y tế và nhà khoa học trong lĩnh vực. Đây là cơ hội để các nhà khoa học trình bày nhiều kết quả nghiên cứu mới liên quan đến côn trùng học, ký sinh trùng học, vector truyền bệnh và công nghệ sinh học.
Ngành côn trùng học đóng vai trò then chốt trong phòng, chống dịch bệnh truyền nhiễm
Theo các chuyên gia, nghiên cứu côn trùng học là nền tảng cho việc dự báo dịch tễ, xác định vùng nguy cơ và xây dựng chiến lược phòng chống phù hợp. Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương, cho biết trong lĩnh vực ký sinh trùng và côn trùng truyền bệnh, Việt Nam từng đối mặt với thách thức lớn từ bệnh sốt rét. Nhờ các nghiên cứu bài bản về côn trùng truyền bệnh, tập tính sinh học của muỗi và biện pháp phòng chống vector, Việt Nam đã kiểm soát hiệu quả bệnh sốt rét. Ông nói: "Trước đây có tới hơn 1 triệu ca mắc mỗi năm, nay chỉ còn khoảng 200-300 ca và không còn ổ dịch lớn. Việt Nam đang tiến gần mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030."
Dù điều kiện kinh tế-xã hội đã phát triển, tại một số khu vực miền núi phía bắc, tỷ lệ nhiễm giun truyền qua đất vẫn cao. Tại Mèo Vạc (Hà Giang), tỷ lệ trẻ em nhiễm giun đáng lo ngại, nhiều trường hợp đồng nhiễm dẫn đến suy dinh dưỡng, thấp còi. Ở Đồng bằng Bắc Bộ, tình trạng nhiễm sán lá do ăn gỏi cá còn tồn tại. Tại Tây Nguyên, tỷ lệ nhiễm sán dây bò ở đồng bào dân tộc vẫn cao.
Bệnh do muỗi truyền: Thách thức lớn với y tế công cộng
Tiến sĩ Khoa học Nguyễn Văn Dũng, Trưởng khoa Côn trùng, Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương, cho biết các bệnh do muỗi phổ biến gồm sốt xuất huyết, sốt rét, viêm não Nhật Bản, chikungunya và virus Zika - tác nhân gây dị tật đầu nhỏ ở trẻ em. Ông nhấn mạnh: "Dù một số bệnh đã có vaccine, như sốt xuất huyết hay viêm não Nhật Bản, việc kiểm soát vẫn rất khó khăn. Vaccine sốt xuất huyết có độ bao phủ hạn chế, chi phí cao, khó tiếp cận. Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, nên biện pháp quan trọng nhất vẫn là phòng chống muỗi truyền bệnh."
Côn trùng học: Lĩnh vực thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng
Các chuyên gia cho rằng nghiên cứu côn trùng là lĩnh vực đặc thù, ít được chú ý nhưng có ý nghĩa lớn đối với y tế dự phòng. Nhiều cán bộ phải làm việc trong rừng sâu, chuồng gia súc hay khu vực nguy cơ cao để thu thập mẫu, theo dõi mật độ côn trùng và đánh giá nguy cơ truyền bệnh. Nghiên cứu côn trùng, ký sinh trùng và môi trường truyền bệnh giúp phát hiện sớm nguy cơ dịch bệnh, xây dựng chương trình can thiệp hiệu quả và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Dữ liệu thu thập là cơ sở khoa học quan trọng để xây dựng chính sách phòng chống dịch.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Quang Côn, Chủ tịch Hội Côn trùng học Việt Nam, cho biết hiện có khoảng 1.200 loài côn trùng gây hại nông nghiệp, nhưng chỉ một tỷ lệ nhỏ gây thiệt hại nghiêm trọng. Phần lớn côn trùng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn tự nhiên và duy trì cân bằng sinh thái. Nhiều loài là nguồn thức ăn cho chim, lưỡng cư, bò sát và thiên địch. Lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật tiêu diệt sâu hại nhưng cũng làm suy giảm loài có ích, phá vỡ cân bằng sinh thái và khiến dịch hại bùng phát mạnh hơn. Các nhà khoa học khuyến nghị phát triển nông nghiệp sinh thái, hạn chế phun thuốc tràn lan và tăng cường bảo tồn thiên địch tự nhiên. Nghiên cứu và quản lý côn trùng cần hài hòa giữa bảo vệ sức khỏe con người và bảo tồn môi trường.
Trong bối cảnh dịch bệnh mới nổi phức tạp, biến đổi khí hậu khó lường và đô thị hóa mạnh mẽ, ngành côn trùng học tiếp tục giữ vai trò then chốt trong y tế dự phòng, kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Theo Viện trưởng Hoàng Đình Cảnh, Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương có trung tâm đào tạo tiến sĩ với gần 200 nghiên cứu sinh và sở hữu bảo tàng chuyên ngành về côn trùng và ký sinh trùng phục vụ nghiên cứu, đào tạo. Viện đang thực hiện nhiều nghiên cứu chuyên sâu về ký sinh trùng và côn trùng truyền bệnh, bao gồm phân vùng dịch tễ đối với 23 bệnh ký sinh trùng và 9 bệnh do côn trùng, động vật truyền sang người, từ đó xây dựng biện pháp can thiệp phù hợp.
Các đại biểu kỳ vọng hội nghị sẽ kết nối kết quả nghiên cứu với doanh nghiệp và cơ quan quản lý để chuyển hóa thành giải pháp ứng dụng thực tiễn trong phòng chống dịch bệnh, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển nông nghiệp bền vững.
