Cơ thể con người có cơ chế điều hòa nhiệt để duy trì nhiệt độ ổn định. Khi trời nóng, cơ thể giãn mạch và tiết mồ hôi để làm mát. Tuy nhiên, quá trình này khiến tim hoạt động nhiều hơn, nhịp tim tăng, huyết áp có thể dao động. Việc đổ mồ hôi liên tục làm cơ thể mất nước và điện giải. Nếu không được bù đắp kịp thời, thể tích máu giảm, máu cô đặc, lưu thông kém, làm tăng nguy cơ đột quỵ và các biến cố tim mạch.
Nhiệt độ cao còn ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương. Khi trung khu điều nhiệt bị quá tải, cơ thể có thể rơi vào trạng thái sốc nhiệt với thân nhiệt tăng cao, gây tổn thương não, tim, thận nếu không xử trí kịp thời. Môi trường nóng ẩm cũng khiến vi khuẩn, virus sinh sôi nhanh hơn, thực phẩm dễ hỏng, không khí ô nhiễm, muỗi phát triển mạnh. Do đó, nắng nóng không chỉ gây khó chịu mà còn tạo ra hàng loạt thay đổi sinh lý và môi trường bất lợi cho sức khỏe, trong đó mất nước là triệu chứng nghiêm trọng cần can thiệp kịp thời.
Dấu hiệu mất nước nghiêm trọng
Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, mất nước nghiêm trọng có thể nhận biết qua nhiều dấu hiệu rõ ràng. Người bệnh thường cảm thấy chóng mặt, đau đầu dữ dội, mệt lả, không còn sức làm việc. Một dấu hiệu nguy hiểm là rối loạn ý thức, như lú lẫn, mất phương hướng, nói khó hiểu hoặc kích thích bất thường. Đây là cảnh báo tổn thương hệ thần kinh.
Ngoài ra, tim đập nhanh, thở nhanh, khó thở cũng là biểu hiện đáng lo. Da có thể rất nóng và đỏ nhưng không ra mồ hôi, đó là dấu hiệu của sốc nhiệt, cần xử trí khẩn cấp. Người bệnh cũng có thể nôn liên tục, chuột rút cơ, tiểu rất ít hoặc nước tiểu sẫm màu. Những biểu hiện này cho thấy cơ thể đã mất nước và điện giải ở mức nặng. Nếu xuất hiện từ hai dấu hiệu trở lên, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay, không nên chờ đợi hoặc tự xử lý tại nhà.
Bác sĩ Hoàng dẫn chứng: “Một người đang làm việc ngoài trời mà đột ngột choáng váng, tim đập nhanh, da nóng nhưng không đổ mồ hôi, thì đó là tình huống cấp cứu, cần xử trí ngay lập tức”.
Dấu hiệu sốc nhiệt cần cấp cứu khẩn cấp
Cũng theo chuyên gia này, trong những ngày nắng nóng liên tiếp, khi phát hiện con em mình có biểu hiện bất thường như đau đầu, chóng mặt, uể oải khác thường, chuột rút, buồn nôn, da nóng, cần đưa ngay vào nơi mát, thoáng khí, tốt nhất là phòng có điều hòa hoặc ít nhất là bóng râm, tránh tiếp tục phơi nắng. Nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo dày, tháo giày vớ để cơ thể dễ tỏa nhiệt.
Ngay sau đó, người lớn cần làm mát tích cực bằng cách dùng khăn ướt lạnh hoặc túi đá bọc khăn chườm vào các vị trí có nhiều mạch máu lớn như cổ, nách, bẹn. Có thể dùng quạt thổi trực tiếp kết hợp xịt hoặc lau nước mát lên da để tăng bay hơi, giúp hạ nhiệt nhanh hơn. Nếu người bệnh còn tỉnh táo, uống được, cho uống từng ngụm nhỏ nước mát (không quá lạnh) hoặc dung dịch bù điện giải. Không bắt uống quá nhiều một lúc để tránh nôn.
Nếu người bệnh lơ mơ, nôn liên tục hoặc có biểu hiện rối loạn ý thức, hãy gọi cấp cứu ngay, không cố cho uống vì dễ sặc vào đường thở. Bác sĩ Hoàng nhấn mạnh, sốc nhiệt không phải sốt do vi khuẩn hay virus, nên thuốc hạ sốt như paracetamol không giúp chữa sốc nhiệt. Ngược lại, dùng thuốc trong bối cảnh gan, thận đang bị tổn thương do nhiệt có thể làm tăng nguy cơ độc tính. Trọng tâm điều trị là hạ nhiệt vật lý nhanh và bù dịch, đồng thời chuyển đến cơ sở y tế có khả năng hồi sức tích cực.
Khoảng 1 giờ đầu sau khi xảy ra say nắng, say nóng được xem là “thời gian vàng” để xử trí. Nếu bệnh nhân không được làm mát và cấp cứu kịp thời trong giai đoạn này, nguy cơ biến chứng thần kinh tăng rất cao. Do đó, khi gặp người có dấu hiệu say nắng, say nóng, cần nhanh chóng đưa vào nơi thoáng mát, bóng râm hoặc phòng điều hòa; nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo; khai thông đường thở; chườm khăn mát ở vùng cổ, nách, bẹn để hạ nhiệt từ từ. Người bệnh có thể được bổ sung nước hoặc điện giải nếu còn tỉnh táo. Tuy nhiên, không nên đưa người bệnh vào môi trường quá lạnh đột ngột để tránh ảnh hưởng đến điều hòa thân nhiệt. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mê sảng, kích thích, vật vã, lơ mơ, co giật hoặc không tỉnh táo, cần đưa ngay đến cơ sở y tế để cấp cứu.
Thói quen chống nóng tưởng vô hại nhưng gây hại
Bác sĩ Hoàng phân tích, có nhiều thói quen rất phổ biến nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn mà người dân thường không để ý. Điển hình là tắm nước lạnh ngay sau khi đi nắng về. Khi đó, cơ thể đang giãn mạch tối đa để tỏa nhiệt, tim hoạt động mạnh. Nếu gặp nước lạnh đột ngột, mạch máu co lại nhanh, huyết áp có thể tăng vọt trong thời gian ngắn. Điều này đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh tim mạch, người lớn tuổi, vì có thể gây đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.
Một thói quen khác là uống nước đá lạnh liên tục để “giải nhiệt nhanh”. Thực tế, nước quá lạnh làm co mạch ở dạ dày và ruột, gây rối loạn tiêu hóa, dễ dẫn đến đau bụng, đầy hơi, thậm chí tiêu chảy. Đồng thời, niêm mạc họng bị kích thích đột ngột, làm tăng nguy cơ viêm họng, sổ mũi. Nhiều người còn lạm dụng các loại nước “mát”, nước thảo dược hoặc viên sủi thanh nhiệt thay cho nước lọc. Các sản phẩm này thường có tác dụng lợi tiểu, nếu dùng thường xuyên, cơ thể lại mất nước nhiều hơn, dẫn đến mất cân bằng điện giải, lâu dài ảnh hưởng chức năng thận.
Đáng lo ngại nhất là thói quen tự ý truyền dịch tại nhà khi thấy mệt. Đây là can thiệp y khoa, cần có chỉ định cụ thể. Truyền sai có thể gây sốc phản vệ, phù phổi, quá tải tuần hoàn. Ngoài ra, việc tự ý dùng thuốc hạ sốt, đặc biệt là thuốc chống viêm khi chưa rõ nguyên nhân sốt trong mùa hè cũng tiềm ẩn nguy cơ chảy máu nếu là sốt xuất huyết.
