Tờ The Wired chỉ ra một thực tế phũ phàng: doanh nghiệp không còn coi trọng người lao động như trước. Tuần này, câu chuyện về phúc lợi lại nóng lên khi ba tập đoàn lớn tại Mỹ đồng loạt công bố cắt giảm mạnh các khoản bồi hoàn ngoài lương. Từ tạm dừng quỹ hưu trí để đầu tư AI, cắt giảm nghỉ thai sản đến xóa bỏ gói hỗ trợ sức khỏe gia đình, những động thái này gióng lên hồi chuông cảnh báo về một kỷ nguyên người lao động mất dần vị thế thương lượng.
AI là cái cớ?
Đầu tiên là TTEC, công ty tư vấn công nghệ tại Texas, quyết định đình chỉ chương trình đóng góp vào quỹ hưu trí 401(k) của hơn 16.000 nhân viên đến cuối năm 2026. Theo bản ghi nhớ nội bộ, lý do là cần dồn nguồn lực cho chứng chỉ AI, công cụ đào tạo AI và hệ thống tự động hóa. Việc tước an sinh tuổi già của nhân viên để đổ tiền vào cuộc đua công nghệ gây tranh cãi nhưng thực dụng.
Tiếp đến, Deloitte chuẩn bị cắt giảm phúc lợi chưa từng có từ năm tới: giảm ngày nghỉ phép có lương, cắt đôi thời gian nghỉ thai sản cho một số nhóm, và khai tử gói hỗ trợ 50.000 USD cho kế hoạch hóa gia đình như nhận con nuôi, mang thai hộ, IVF. Trong khi đó, Zoom giảm thời gian nghỉ thai sản có lương từ 22 tuần xuống 18 tuần.
Sự bất công trong cắt giảm
Giáo sư Joan C. Williams (Đại học UC San Francisco) chỉ trích Deloitte vì chỉ nhắm vào nhân viên vận hành nội bộ (hành chính, IT, tài chính), trong khi giữ nguyên phúc lợi cho nhân sự làm việc với khách hàng. Nhân viên bị ảnh hưởng giảm thời gian nghỉ thai sản từ 16 tuần xuống 8 tuần. Bà cho rằng đối xử khác biệt dựa trên tính chất công việc là khắc nghiệt. Khi thị trường lao động khan hiếm, chủ sở hữu hào phóng; khi cán cân quyền lực dịch chuyển, phúc lợi bị thu hẹp.
Nguyên nhân sâu xa: Chi phí y tế
Dù AI là cái cớ, nguyên nhân sâu xa là gánh nặng chi phí bảo hiểm y tế. Đầu năm nay, trợ cấp từ Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Hợp túi tiền (ACA) hết hiệu lực, khiến nhiều người rời bỏ bảo hiểm cá nhân, làm công ty bảo hiểm tăng phí. Bà Sarahjane Sacchetti, cựu giám đốc quản lý phúc lợi, cho biết chi phí y tế do doanh nghiệp tài trợ tăng chóng mặt 5 năm qua. Khảo sát của Mercer với hơn 1.700 nhà tuyển dụng cho thấy chi phí y tế trung bình mỗi lao động dự kiến tăng 6,5% vào năm 2026, cao nhất kể từ 2010. Nếu không thắt lưng buộc bụng, chi phí thực tế tăng gần 9%.
Bà Sacchetti nhấn mạnh các tập đoàn không hoàn toàn vô tội, nhưng chính sách y tế yếu kém và thiếu an sinh xã hội liên bang là nguồn cơn áp lực. Giáo sư Williams lưu ý Mỹ là một trong số ít quốc gia không có chế độ nghỉ thai sản có lương liên bang, ngang hàng Papua New Guinea hay Suriname. Nhu cầu cơ bản như lương hưu, nghỉ thai sản phải phụ thuộc vào doanh nghiệp thay vì ngân sách quốc gia.
Nghịch lý tỷ lệ sinh
Chính phủ Mỹ lo ngại tỷ lệ sinh giảm, nhưng nếu muốn khuyến khích sinh con, việc xây dựng hệ thống nghỉ thai sản có lương toàn diện là bước đi hiển nhiên.
Không nên bi quan thái quá
Giáo sư Williams khuyên người lao động không nên trầm trọng hóa vấn đề. Ví dụ Zoom chỉ đưa chính sách từ cực kỳ hào phóng về mức hào phóng thông thường (18 tuần vẫn là mơ ước tại Mỹ). Thổi phồng xu hướng có thể tạo hiệu ứng domino, tạo cớ cho doanh nghiệp khác cắt giảm.
Nhiều nghiên cứu cho thấy hạ thấp chất lượng sống và thu nhập nhân viên làm tổn hại hiệu quả kinh doanh. Nghiên cứu so sánh Costco và Sam’s Club của Wayne Cascio là minh chứng. Kết luận của Williams chỉ ra cắt giảm chi phí lao động ngắn hạn thường đi kèm tác dụng phụ, làm suy giảm vị thế cạnh tranh.
