Dù tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế (BHYT) đã gần chạm ngưỡng 100%, lộ trình miễn viện phí cơ bản toàn dân bắt đầu được xây dựng từ 2026, song hàng nghìn gia đình vẫn đang bị đẩy vào 'bẫy nghèo' khi người thân đau ốm dài ngày.
Gánh nặng tự mua thuốc ngoài
Trong căn phòng trọ chưa đầy 10 m2 ở 'xóm chạy thận' (ngõ 121 Lê Thanh Nghị, phường Bạch Mai, Hà Nội), bà Lê Thị Hoài lặng lẽ nhìn đôi bàn tay co quắp, cứng đờ vì biến chứng của căn bệnh suy thận mạn tính. Khoảng 30 năm trước, bà Hoài phát hiện bị sỏi thận. Sau nhiều lần phẫu thuật, thận bị tổn thương, chứng suy thận chuyển sang giai đoạn cuối buộc bà Hoài bước vào 'hành trình' chạy thận từ năm 2006.
Thời điểm đó, do không có BHYT nên mỗi tuần chạy thận hết vài trăm nghìn đồng. Mọi khoản tiền tích cóp của hai vợ chồng trước đó đều dồn vào để chữa chạy cho bà Hoài. Đến năm 2016, gia đình bà Hoài phải bán mảnh đất hơn 300 m2 mà 2 vợ chồng tích góp sau nhiều năm làm công nhân mới mua được để có tiền cho bà Hoài tiếp tục chữa bệnh và người con trai lớn lên Hà Nội học đại học.
Tới nay, dù đã có BHYT chi trả 100% chi phí chạy thận (3 buổi/tuần), nhưng thực tế chi phí điều trị mạn tính theo bà suốt 30 năm qua vẫn là gánh nặng với gia đình bà Hoài. Ngoài việc chạy thận, mỗi tháng, bà Hoài phải mua thêm các loại thuốc điều trị biến chứng như đau xương khớp, trợ tim, bổ gan… khoảng 3 - 4 triệu đồng/tháng. Chưa kể tiền thuê nhà, điện nước và tiền ăn uống khoảng 3 triệu đồng mỗi tháng, tổng cộng chi phí để bà Hoài duy trì cuộc sống khoảng 6 - 7 triệu đồng. Trong khi đó, nguồn thu nhập duy nhất của bà chỉ là khoản trợ cấp tàn tật 1 triệu đồng/tháng và sự hỗ trợ ít ỏi từ các nhà hảo tâm.
Mọi chi phí sinh hoạt, thuốc men đều trông chờ vào chồng và con. Chồng bà Hoài cũng lên Hà Nội làm thợ xây nhưng thuê nhà trọ tại địa điểm khác. Còn 2 người con trai nay đều đã đi làm mỗi tháng vẫn gửi mẹ 5 triệu đồng để lo chi phí thuốc men, nhà trọ. Bà Hoài kể rằng việc điều trị bệnh cho mình trong 20 năm qua khiến kinh tế gia đình kiệt quệ.
Chi phí ngoài danh mục vẫn khổng lồ
Cách nơi bà Hoài ở không xa, bà Lê Thị Dung (66 tuổi, quê xã Hải Hậu, Nam Định) cũng đã chạy thận 16 năm. Bà nói cuộc sống trong căn phòng trọ 7 m2 ở 'xóm chạy thận' với những cơn đau buốt vì biến chứng xương khớp giống như nhà tù thu nhỏ. Dù được BHYT chi trả 100% tiền giường và chi phí lọc máu cơ bản, những khoản chi phí bên ngoài danh mục chi trả vẫn là con số khổng lồ, đè nặng lên kinh tế gia đình bà Dung mỗi tháng.
'Bảo hiểm giúp tôi miễn phí được 2 quả lọc, 1 chai đạm, 6 - 7 mũi hồng cầu mỗi tháng', bà Dung nói và cho biết chi phí mỗi tháng để 'trụ' lại tại Hà Nội khoảng 5 - 6 triệu đồng. Trong đó, ngoài tiền nhà, tiền điện, bà vẫn phải đóng thêm tiền cho các loại quả siêu lọc và các xét nghiệm máu định kỳ không nằm trong danh mục khoảng 1,6 triệu đồng/tháng. Chưa kể khoảng 2 - 3 triệu đồng mỗi tháng cho các loại thuốc huyết áp, bổ tim, bổ gan, bổ não, dạ dày, nhất là thuốc xương khớp.
Trong khi đó, thu nhập cố định của bà Dung chỉ là khoản trợ cấp tàn tật 1 triệu đồng/tháng. Mọi thiếu hụt đè nặng lên vai người chồng làm nghề trồng cây cảnh và 5 người con. 'Các con tôi làm công nhân ở quê, bây giờ cũng có gia đình riêng nên mỗi người hỗ trợ được 500.000 đồng/tháng, có tháng có, có tháng không, còn lại vẫn dựa chính vào chồng', bà Dung nói. Mỗi tháng khi tiền ở nhà chưa kịp chuyển lên do chồng chưa bán được cây, bà Dung phải đi vay mượn quanh xóm trọ rồi khi nhận được tiền thì lại lấy đó để trả nợ.
Anh Nguyễn Văn Hùng (46 tuổi, trưởng xóm chạy thận), người cũng có thâm niên chạy thận 26 năm, xác nhận hầu hết các bệnh nhân đều có BHYT nhưng các chi phí mua thuốc ngoài như: thuốc điều trị biến chứng tim mạch, dạ dày, huyết áp... khiến họ phải tốn thêm khoảng 3 - 4 triệu đồng mỗi tháng. Để bù đắp chi phí, các bệnh nhân còn đủ sức vẫn cố gắng đi chạy xe ôm, bán nước hoặc nhặt ve chai kiếm thêm. Bản thân anh Hùng trước đây từng đánh giày và bán nước trong bệnh viện, nhưng nay sức khỏe yếu, chân tay đau nhức nên không thể tiếp tục lao động.
'Tôi không cố được nữa'
Nhiều gia đình vẫn đang bị đẩy vào cảnh túng quẫn mỗi khi trong nhà có người mắc bệnh. Từ 5 giờ sáng, chị Nguyễn Thị Kiều Trang (42 tuổi, trú xã Tiền Hải, Hưng Yên) dắt chiếc xe máy điện thuê 100.000 đồng/ngày rời nhà trọ, bắt đầu một ngày chạy xe công nghệ. Chồng chị đang nằm trong Bệnh viện K Tân Triều, lưỡi vừa bị cắt bỏ 3/4 sau cuộc phẫu thuật ung thư, cơ thể chưa thể phục hồi sau hơn 3 tháng xạ trị. Ba đứa con ở quê, đứa út mới 22 tháng tuổi, đang được gửi nhờ ông bà nuôi hộ.
Gần 1 năm qua, một mình chị Trang phải gánh vác kinh tế cả gia đình 5 miệng ăn, vừa chăm chồng điều trị ung thư lưỡi tại Hà Nội, vừa chạy xe ôm công nghệ từ tờ mờ sáng đến 10 giờ đêm để kiếm từng đồng trang trải.
Khoảng 1 năm trước, chồng chị - anh Nguyễn Văn Bồn (50 tuổi), bắt đầu thấy đau ở lưỡi. Cả nhà ban đầu nghĩ xương cá đâm vào, chủ quan không đi khám. Đến khi những cơn đau vượt quá sức chịu đựng, anh Bồn đi khám thì phát hiện ung thư cuống lưỡi giai đoạn 2 và rất nhanh sau đó bệnh đã chuyển sang giai đoạn 3. Đến đầu 2026, anh Bồn tiến hành phẫu thuật cắt bỏ 3/4 chiếc lưỡi và thực hiện kỹ thuật vi phẫu phức tạp, lấy thịt từ vùng đùi để vá và tái tạo lại lưỡi. Sau cuộc phẫu thuật khoảng 20 ngày, anh Bồn bắt đầu bước vào xạ trị.
Theo phác đồ ban đầu, anh Bồn sẽ thực hiện 30 buổi xạ trong một tháng rưỡi. Nhưng biến chứng viêm loét miệng và những cơn đau dữ dội khiến quá trình liên tục bị gián đoạn, phải tạm dừng để truyền thuốc hồi phục. Hơn 3 tháng sau, đợt xạ trị mới hoàn thành. Hiện anh Bồn đang được bác sĩ cho về nghỉ ngơi, chờ phác đồ điều trị tiếp theo.
Trước khi tai họa ập đến, gia đình chị Trang đã lâm vào cảnh nợ nần do làm ăn thua lỗ. Sau khi bán đứt ngôi nhà ở quê để trả nợ ngân hàng, chị Trang thuê ngôi nhà ở đầu làng với giá 800.000 đồng/tháng, vừa để ở vừa làm chỗ bán đồ giải khát. Thu nhập từ quán nước cộng với việc anh Bồn tranh thủ đi làm công ty chỉ đủ trang trải cho gia đình 5 miệng ăn. Đến khi anh Bồn đổ bệnh, khó khăn chồng chất khó khăn, chị buộc phải trả lại cửa hàng, gửi các con cho ông bà rồi theo chồng lên Hà Nội chữa bệnh.
Dù có BHYT nên giảm được hơn 30% viện phí, gia đình vẫn phải tự chi trả một khoản lớn các vật tư ngoài danh mục BHYT dùng cho ca phẫu thuật, từ chỉ khâu chuyên dụng, ống xông, dao kéo phẫu thuật… Chị Trang nhẩm tính chi phí chữa bệnh của anh Bồn mất khoảng 100 triệu đồng. Tính tổng cả thuốc mua ngoài (20 - 30 triệu đồng), chi phí sinh hoạt hai vợ chồng ở Hà Nội và đi lại thăm khám, con số lên đến 200 - 300 triệu đồng. Phần viện phí được người vợ cũ của anh Bồn hỗ trợ, còn mọi chi phí khác đều do chị Trang tự lo.
Để có thu nhập duy trì cuộc sống, sau những giờ chăm chồng, chị Trang bắt đầu chạy xe ôm công nghệ. Mỗi ngày, sau khi trừ tiền thu xe và phí ứng dụng, chị Trang còn lại khoảng 300.000 đồng. Số tiền ít ỏi này phải co kéo cho tiền thuê phòng trọ (2,8 triệu đồng cả điện nước), tiền ăn uống và nuôi 3 đứa con đang tuổi ăn học.
Chị Trang kể đứa con gái lớn đang học lớp 11 tranh thủ nghỉ hè vừa lên Hà Nội đi làm thêm 30.000 đồng/tiếng để phụ mẹ. Sắp tới, chị tính cho con nghỉ học luôn để có thêm chi phí chữa bệnh cho chồng. 'Biết con sẽ thiệt thòi khi học không hết cấp 3, nhưng thực sự tôi không cố được nữa', chị Trang nghẹn ngào và cho biết mỗi tháng tiền ăn học của 3 chị em đã hết hơn 10 triệu đồng, chưa kể tiền chữa bệnh cho chồng ở Hà Nội.
Khó khăn với gia đình chị vẫn đang ở phía trước, nhưng chị Trang vẫn nuôi hy vọng: chồng khỏe lại, cùng nhau làm lụng để trả hết nợ nần…
WHO hoan nghênh định hướng chuyển trọng tâm sang phòng bệnh
WHO rất hoan nghênh Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị định hướng chuyển trọng tâm của toàn bộ hệ thống y tế sang phòng bệnh và nâng cao sức khỏe. Đây là hướng đi đặc biệt quan trọng để giảm chi phí y tế trong dài hạn. Đồng thời, việc tăng cường y tế cơ sở cũng có ý nghĩa then chốt, bởi khi người dân được tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng gần nơi sinh sống, chi phí điều trị sẽ thấp hơn và bệnh tật có thể được phát hiện, kiểm soát từ sớm, theo TS Angela Pratt (Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam).
