Thay vì chỉ chăm sóc người cao tuổi, Bộ Y tế đề xuất bắt đầu chuẩn bị cho tuổi già từ sớm, với mốc 40 tuổi. Dự thảo Thông tư hướng dẫn Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 xác định người từ 40 tuổi trở lên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng chủ động ứng phó với già hóa dân số.
Cơ sở khoa học của mốc 40 tuổi
PGS.TS.BS Đỗ Văn Dũng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TP.HCM, hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo của trường, khẳng định việc chọn mốc 40 tuổi có cơ sở khoa học rõ ràng. Về mặt sinh học, đây là "điểm ngoặt" khi cơ thể bắt đầu suy giảm sinh lý tự nhiên như giảm khối cơ, mật độ xương và độ đàn hồi mạch máu. Đồng thời, các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 hay rối loạn chuyển hóa lipid âm thầm hình thành.
"Nếu can thiệp bằng thay đổi lối sống và tầm soát bệnh ngay từ giai đoạn này, nhiều bệnh có thể được phát hiện khi chưa có triệu chứng, giúp làm chậm hoặc đảo ngược tiến triển của bệnh", PGS Dũng nhấn mạnh. Ở góc độ y tế công cộng, ông cho rằng khoảng thời gian từ 40 đến 60 tuổi là "cửa sổ cơ hội vàng" kéo dài khoảng hai thập kỷ. Đây là lúc mỗi cá nhân có thể điều chỉnh hành vi, cải thiện chỉ số sức khỏe và giảm nguy cơ khuyết tật khi về già, với chi phí dự phòng thấp hơn nhiều so với điều trị đa bệnh lý sau 65 tuổi.
Ba điều kiện để thành công
Tuy nhiên, PGS Đỗ Văn Dũng cảnh báo mốc 40 tuổi chỉ đúng về lý thuyết dịch tễ học. Nếu không kèm dịch vụ y tế cụ thể, người dân dễ quên. Ông lo ngại chương trình chỉ tập trung biên soạn tài liệu, in ấn và tập huấn theo cách truyền thống sẽ rơi vào tình trạng "dân biết nhưng không làm". "Bằng chứng y tế công cộng trên thế giới cho thấy kiến thức không tự động chuyển hóa thành hành vi nếu thiếu hạ tầng dịch vụ và đòn bẩy kinh tế", ông nói.
Theo chuyên gia, để tạo thay đổi thực chất, cần ba điều kiện. Thứ nhất, dịch vụ y tế dự phòng phải sẵn có và được hỗ trợ tài chính. Ông đề xuất gói khám sức khỏe riêng cho người 40 tuổi, do bảo hiểm y tế hoặc ngân sách nhà nước chi trả, bao gồm tầm soát đường huyết, mỡ máu, chức năng thận và nguy cơ tim mạch. "Khi dịch vụ y tế đi kèm lợi ích tài chính rõ ràng, hành vi của người dân mới được kích hoạt", PGS Dũng nhận định.
Thứ hai, cần số hóa và cá thể hóa dữ liệu sức khỏe qua hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông trên nền tảng như VNeID. Mỗi người sẽ biết mức độ rủi ro sức khỏe cá nhân thay vì tiếp nhận thông điệp chung. Thứ ba, việc chuẩn bị tuổi già không chỉ dựa vào truyền thông y tế mà cần chính sách hỗ trợ như bảo hiểm xã hội tự nguyện linh hoạt, ưu đãi thuế cho bảo hiểm hưu trí và đào tạo lại kỹ năng cho lao động từ 40 tuổi.
Bài toán không của riêng y tế
PGS Đỗ Văn Dũng cho rằng chuẩn bị tuổi già liên quan đến nhiều lĩnh vực ngoài y tế, như bảo hiểm, lao động, tài chính và an sinh xã hội. Đây là "điểm nghẽn" lớn nhất trong dự thảo hiện nay. Ông nhấn mạnh ngành y tế không thể "độc diễn" trong chương trình liên ngành, vì cán bộ y tế cơ sở vốn quá tải và không chuyên về tư vấn tài chính hay hướng nghiệp.
Theo chuyên gia, Bộ Y tế nên giữ vai trò đầu mối về chuyên môn, tập trung xây dựng tiêu chuẩn già hóa khỏe mạnh, phát triển gói tầm soát bệnh không lây nhiễm, quản lý hồ sơ sức khỏe điện tử và tư vấn thay đổi lối sống. Các bộ, ngành khác cần đảm nhận phần việc thuộc chuyên môn: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cùng Bảo hiểm xã hội Việt Nam chủ trì chính sách việc làm, đào tạo lại và an sinh; Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước xây dựng cơ chế ưu đãi cho quỹ hưu trí bổ sung và giáo dục tài chính cá nhân; Bộ Thông tin và Truyền thông định hướng truyền thông đa nền tảng, ứng dụng kinh tế học hành vi.
PGS Đỗ Văn Dũng đề xuất Chính phủ ban hành nghị định quy định rõ trách nhiệm từng bộ, ngành và cơ chế phân bổ nguồn lực, thay vì chỉ thông tư của Bộ Y tế. Ông phân tích thông tư chỉ có hiệu lực trong ngành y tế, không đủ thẩm quyền điều phối các bộ, ngành khác.
Thay đổi chiến lược truyền thông
Người Việt ở tuổi 40 chịu "áp lực kép": vừa phát triển sự nghiệp, nuôi con nhỏ, vừa chăm sóc cha mẹ già, nên ít nghĩ đến sức khỏe tương lai. Để biến khuyến cáo thành nhu cầu tự thân, PGS Đỗ Văn Dũng đề xuất ba hướng truyền thông. Trước hết, chuyển từ thông điệp nhấn mạnh bệnh tật sang coi chuẩn bị tuổi già là khoản đầu tư cho tự chủ và tự do, giúp duy trì khả năng lao động, không trở thành gánh nặng cho con cái.
Thứ hai, ứng dụng công nghệ số và kinh tế học hành vi: tích hợp công cụ tự đánh giá vào VNeID hoặc Sổ sức khỏe điện tử, cho người dân biết "tuổi sinh học" và điểm sẵn sàng về sức khỏe, tài chính. Khi thấy con số phản ánh nguy cơ bản thân, động lực thay đổi hành vi sẽ mạnh hơn. Cuối cùng, gắn việc chuẩn bị tuổi già của bản thân với chăm sóc cha mẹ hiện tại. "Ở tuổi 40, nhiều người đang chứng kiến cha mẹ 65-70 tuổi gặp khó khăn về sức khỏe, bảo hiểm hay tài chính. Đây là bài học trực quan nhất về cuộc sống của chính mình sau 20 năm nữa", ông nói. Nếu tận dụng trải nghiệm này, chương trình không chỉ cải thiện sức khỏe người cao tuổi mà còn tạo động lực cho thế hệ trung niên chủ động chuẩn bị.
