Đưa Nghị quyết Đại hội XIV vào cuộc sống: Xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới
LTS: Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”. Nhân Dân hằng tháng triển khai chuyên đề “Xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới” với nhiều góc nhìn, kiến giải từ thực tiễn, góp phần đưa Nghị quyết vào cuộc sống.
Nguồn lực nội sinh phát triển đất nước
Ở mỗi thời kỳ, các chuẩn mực và hệ giá trị con người luôn có những biểu hiện, thay đổi nhất định cho phù hợp. Người Việt trong kỷ nguyên số phải là con người với những phẩm chất tốt đẹp được hình thành, kết tinh từ trong quá khứ, đồng thời đáp ứng được những đòi hỏi tất yếu của thời đại.
Những thách thức
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, để phát triển bền vững, yếu tố nòng cốt là con người luôn được chú trọng. Tuy nhiên những biến động thời cuộc nhanh chóng, với sự ảnh hưởng mạnh mẽ của khoa học công nghệ, xã hội đang bộc lộ những “chao đảo” về sự khủng hoảng giá trị, niềm tin, lý tưởng. Tình trạng suy thoái đạo đức, thói quen sống ảo, vô cảm với đồng loại, nghiện game, kích động bạo lực, coi thường các quy định của pháp luật, vụ lợi… rất đáng lo ngại. Rúng động xã hội trong những ngày gần đây là nhiều vụ án đau lòng như Bàn Thị Tâm ở Hà Nội cùng người tình Nguyễn Minh Hiệp hành hạ bé B.T.H tàn độc gây ra cái chết thương tâm, đối tượng Nghi Tấn Phước ở Tây Ninh trong cơn mất kiểm soát đã sát hại vợ và con 2 tháng tuổi… Các hung thủ tuổi đời còn trẻ gióng lên hồi chuông báo động về sự băng hoại đạo đức của một bộ phận thanh niên. Thậm chí không hiếm vụ việc cho thấy ngay cả những người lớn tuổi, trí thức cũng có hành xử vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc đạo đức. Các mối quan hệ vợ-chồng, cha, mẹ-con cái trong gia đình, quan hệ thầy-trò đều đang có những “vết nứt” báo động. Ở nhiều lúc, nhiều nơi, gia đình, nhà trường không còn là chỗ an toàn cho các trẻ, trong khi môi trường xã hội, môi trường mạng nhiều cạm bẫy, dễ dẫn con người đến những nguy cơ bị lạm dụng, bị cuốn theo những hành động tiêu cực.
GS, TS Đinh Xuân Dũng cảnh báo đang có sự đứt gãy trong nhận thức và đánh giá các giá trị giữa các thế hệ, sự thờ ơ, lảng tránh, “kính nhi viễn chi”, thậm chí bài bác, coi thường các giá trị bền vững, tốt đẹp trong truyền thống dân tộc ở một bộ phận quần chúng. Việc xây dựng chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới càng trở nên cấp thiết.
Một trong những nội dung quan trọng của Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng là “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”. Sự tiện lợi của công nghệ giúp tiếp nhận và lan tỏa các giá trị văn hóa tốt hơn, nâng cao đời sống tinh thần cho nhân dân, mở mang tầm nhìn. Nhưng mặt khác, việc tiếp thu các luồng văn hóa ngoại lai một cách ồ ạt, thiếu chọn lọc dẫn đến nguy cơ phai nhạt các giá trị truyền thống. Không có những chuẩn mực, giá trị gốc rễ làm rường cột, về lâu dài, chúng ta sẽ mất “căn cước” của chính mình, làm đứt gãy dòng chảy liên tục của lịch sử, văn hóa.
Nhà văn Ngô Thảo cho rằng, không gian mạng đã thật sự trở thành một không gian xã hội, nơi diễn ra mọi hoạt động giao tiếp, tương tác và kết nối, có khả năng biến đổi nhận thức và hành vi của con người. Việc bổ sung, mở rộng thêm những nội hàm mới cho phát triển giá trị con người là cần thiết, bắt buộc và không thể chậm trễ. Cần nhìn nhận, đánh giá lại những tiêu chuẩn con người trong quá khứ, hoàn thiện thêm những thành tố mới. Khi công nghệ đang phát triển mạnh mẽ và không gian để con người bộc lộ không chỉ là đời sống thực, thì những tiêu chuẩn liên quan đến năng lực số phải được bổ sung và được xem là năng lực nền tảng của công dân.
Kết hợp hài hòa truyền thống và hiện đại
Các giá trị con người Việt Nam truyền thống được Giáo sư Trần Văn Giàu đúc kết: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thương người, vì nghĩa. Đây là những giá trị hình thành trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, làm nên sức mạnh Việt Nam chiến thắng nhiều kẻ thù, bảo vệ nền văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, thời đại mới đòi hỏi phải xây dựng một hệ giá trị mới có khả năng định hướng, dẫn dắt con người Việt Nam vững vàng trong hội nhập và phát triển bền vững đất nước.
Theo PGS, TS Đặng Thị Lan, hệ giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới bao gồm 7 giá trị, trong đó các giá trị truyền thống là yêu nước, đoàn kết, nhân ái, những giá trị hiện đại là trách nhiệm, kỷ luật, sáng tạo, trung thực. Nhà văn Nguyễn Hồng Thái nhấn mạnh, con người thời đại mới phải có năng lực linh hoạt, thích ứng nhanh với yêu cầu của xã hội, đất nước. Đó là những công dân có bản lĩnh văn hóa, hiểu biết và trân trọng những giá trị căn cốt của dân tộc. Có ý thức gìn giữ, kế thừa các giá trị tinh hoa, tiếp thu chọn lọc những giá trị tiến bộ của nhân loại, không ngừng đổi mới, sáng tạo để tạo ra các giá trị mới làm giàu cho văn hóa đất nước. Đây là nguồn sức mạnh nội sinh để chúng ta có thể hội nhập vững vàng, không bị cuốn trôi đi trong các trào lưu nhất thời, không bị mờ nhòe bản sắc như không ít quốc gia đã phải trả giá. Con người Việt Nam thế hệ mới phải hội tụ các phẩm chất như: yêu nước, nhân ái, sáng tạo, trung thực, trách nhiệm và hội nhập.
TS Rơ Đăm Thị Bích Ngọc cho rằng, việc nâng cao năng lực con người để phù hợp với sự thay đổi của công nghệ là tất yếu. Theo đó, chuẩn mực con người thời kỳ mới ngoài những phẩm chất truyền thống cần bổ sung nội dung đạo đức số. Đạo đức số chính là việc sử dụng internet một cách có ý thức, tuân thủ các chuẩn mực đạo đức và pháp luật. Chuyển đổi số đang là cốt lõi của vận hành đời sống xã hội, đòi hỏi từng công dân phải hoàn thiện các kỹ năng về công nghệ, xử lý thông tin có trách nhiệm, giao tiếp văn minh, an toàn trên môi trường internet. Một người hiện diện trên không gian mạng không đơn thuần chỉ là tiếp nhận thông tin, mà còn là chủ thể tạo dựng, chia sẻ, lan tỏa thông tin, nếu thiếu đạo đức số thì các tương tác của họ có thể gây ra nhiều hệ lụy. Do đó, con người thời kỳ mới phải có khả năng làm chủ công nghệ, khai thác dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tìm cơ hội phát triển bản thân đồng thời đóng góp vào sự phát triển chung của đất nước. Đây chính là biểu hiện sinh động của tinh thần đổi mới, sáng tạo và khởi nghiệp.
Bên cạnh những đòi hỏi về phẩm chất đạo đức, năng lực, kỹ năng, người Việt cần rèn luyện thể lực tốt hơn để đảm nhiệm vai trò trung tâm trong thời kỳ phát triển mới của đất nước. Trên thực tế, các quốc gia phát triển luôn đề ra các tiêu chí nâng cao thể lực, tầm vóc cũng như xây dựng lối sống lành mạnh cho công dân, nhất là thế hệ trẻ. Đề án tổng thể phát triển thể lực, tầm vóc người Việt Nam giai đoạn 2011-2030 của Chính phủ xác định rõ mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, từng bước nâng cao chất lượng giống nòi và tăng tuổi thọ khỏe mạnh của người Việt Nam.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh gắn với xây dựng, hoàn thiện con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm gợi mở về việc xây dựng các mô hình kiểu mẫu xã, phường xã hội chủ nghĩa, nhằm đưa nghị quyết của Đảng vào cuộc sống. Để thực hiện thành công chủ trương đúng đắn này, không thể thiếu việc hoàn thiện hệ giá trị, chuẩn mực con người xã hội chủ nghĩa, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp, nhân văn, không ai bị bỏ lại phía sau.
Một số địa phương đã tích cực đi đầu thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa với các chính sách đặc biệt ưu tiên vun bồi phẩm chất con người. Hà Nội đã trình dự thảo đề án thí điểm với hệ thống 54 tiêu chí cụ thể cho nhiều lĩnh vực. Bên cạnh việc tổ chức, tái cấu trúc các hoạt động kinh tế-xã hội, Hà Nội quyết tâm đổi mới phương thức quản trị, bảo đảm hài hòa phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hóa, con người và phát huy quyền làm chủ của người dân. Chính quyền Thủ đô tạo mọi điều kiện để cải thiện chất lượng sống, lấy sự hài lòng và hạnh phúc của người dân là thước đo quan trọng nhất.
Trước đó, Ban Chấp hành Đảng bộ thành phố Hải Phòng ban hành Nghị quyết số 05-NQ/TU về xây dựng và triển khai thực hiện một số mô hình chủ nghĩa xã hội gắn với con người xã hội chủ nghĩa tại thành phố giai đoạn 2025-2030 và những năm tiếp theo, trong đó có mục tiêu con người được phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, tinh thần; cộng đồng đoàn kết, nhân văn, có bản sắc văn hóa riêng.
Việc định hình và phát huy các giá trị và chuẩn mực con người Việt Nam mới, đáp ứng yêu cầu trong kỷ nguyên vươn mình chính là nguồn lực nội sinh to lớn để đất nước phát triển nhanh và bền vững.
Nội dung: BÌNH NGUYÊN TRANG - Trình bày: Phi Nguyên
