17/06/2026 07:00 GMT+7
Tại Việt Nam, di sản văn hóa vật thể thuộc nhóm di vật và cổ vật hiện chỉ được phân thành hai hạng: di vật/cổ vật thông thường và bảo vật quốc gia. Theo nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn, cần thiết phải bổ sung một hạng trung gian là di vật/cổ vật quan trọng (important artifact) nhằm bảo vệ kho báu di sản văn hóa quý giá từ nhiều nhà sưu tập tư nhân. Thanh Niên đã có cuộc trò chuyện với ông Trần Đức Anh Sơn xung quanh vấn đề này.
Kinh nghiệm từ Hàn Quốc và Nhật Bản
Mở đầu cuộc trao đổi, ông Trần Đức Anh Sơn chia sẻ câu chuyện về công tác xếp loại di vật/cổ vật mà ông tìm hiểu tại Hàn Quốc trong chuyến tham dự hội thảo Văn hóa và nghệ thuật cung đình ở các nước Đông Á, do Hội Lịch sử nghệ thuật quốc gia Hàn Quốc tổ chức tháng 6.2025. Theo đó, tại ngôi chùa Jinkwansa - được xem là quốc tự của vương triều Goryo (Cao Ly), ông để ý đến Thái cực kỳ, lá cờ xuất hiện lần đầu vào năm 1911 và sau đó được chọn làm quốc kỳ của Đại Hàn Dân Quốc. Sư cô trụ trì chùa Jinkwansa cho biết Thái cực kỳ đã được công nhận là pomul (tài sản văn hóa quý giá), và đang được lập hồ sơ đề nghị Chính phủ công nhận là kukpo (quốc bảo) của Hàn Quốc.
Ông Trần Đức Anh Sơn cho biết thêm, trong một chuyến đi Nhật, ông có dịp tiếp xúc với hai bức tranh cuộn nổi tiếng miêu tả cảnh thương thuyền Nhật Bản vượt biển đến buôn bán với xứ Đàng Trong của Việt Nam trong thời kỳ Châu ấn thuyền (1592 - 1635). Đó là bức Chaya Shinroku Kochi toko zukan (Trà Ốc Tân Lục Giao Chỉ độ hàng đồ quyển) vẽ vào thế kỷ 17, hiện bảo quản tại chùa Jomyo-ji (TP. Nagoya, tỉnh Aichi) và bức Shuin-sen Kochi toko zukan (Châu ấn thuyền Giao Chỉ độ hàng đồ quyển) vẽ vào cuối thế kỷ 17 - đầu thế kỷ 18, đang trưng bày tại Bảo tàng quốc gia Kyushu (tỉnh Fukuoka). Cả hai bức tranh đều là tư liệu quý phản ánh quan hệ bang giao và thương mại giữa Nhật Bản và Việt Nam hơn ba thế kỷ trước, nhưng xét về mức độ quý hiếm và quan trọng, tranh Shuin-sen Kochi toko zukan được chính phủ Nhật Bản công nhận là kokuho (quốc bảo), còn tranh Chaya Shinroku Kochi toko zukan được chính quyền tỉnh Aichi công nhận là yūzobunkazai (di sản văn hóa quan trọng) với hai chế độ bảo vệ khác nhau.
Trường hợp quả chuông đồng thời Nguyễn
Tại Việt Nam, hồi tháng 5.2025, ông Trần Đức Anh Sơn được mời tham gia hội đồng thẩm định quả chuông đồng đúc năm Minh Mạng thứ 7 (1826), nguyên ủy thuộc miếu Vũ Sư ở kinh đô Huế để lập hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia. Được biết, đầu thế kỷ 20, miếu Vũ Sư bị sụp đổ, các đồ thờ tự được chuyển đến những nơi khác ở kinh đô. Tháng 10.1933, theo lời tâu của Quản đạo Kon Tum lúc đó là Võ Chuẩn, vua Bảo Đại đã ban tặng quả chuông này cho chùa Bác Ái, ngôi chùa đầu tiên được người Việt kiến lập ở Tây Nguyên. Trong chiến tranh, quả chuông quý này bị đạn bắn thủng hai lỗ, nên sư trụ trì chùa Bác Ái đã cho đúc chuông khác để hành lễ. Quả chuông đúc vào thời Nguyễn được chuyển đến hai ngôi chùa khác ở Kon Tum (cũ) và TP.HCM để thờ phụng. Đến tháng 6.2023, sau thời gian dài lưu lạc, quả chuông cổ được vị trụ trì đương nhiệm của chùa Bác Ái (P. Kon Tum, Quảng Ngãi) cung thỉnh về chốn xưa, do giá trị lịch sử của quả chuông và vai trò đặc biệt của chùa đối với Phật giáo ở Tây Nguyên. Tuy nhiên, tại cuộc họp thẩm định, có thành viên hội đồng nhận xét: "Chuông rất quý, nhưng chưa xứng tầm là bảo vật quốc gia. Nếu có một mức công nhận khác, thấp hơn bảo vật quốc gia nhưng cao hơn những cổ vật bình thường, thì hợp lý hơn".
Kiến nghị phân hạng ba cấp
Theo quy định hiện hành, các di sản văn hóa vật thể thuộc nhóm di vật/cổ vật ở nước ta chỉ được phân thành hai hạng: di vật/cổ vật thông thường và bảo vật quốc gia. Từ kinh nghiệm làm việc với các nước, ông Trần Đức Anh Sơn kiến nghị Việt Nam cũng nên phân thành ba hạng cho phù hợp. Đối với di sản văn hóa thuộc loại hình di vật/cổ vật, rất cần có hạng trung gian là di vật/cổ vật quan trọng (important artifact) ở giữa hai hạng di vật/cổ vật và bảo vật quốc gia; đồng thời trao quyền công nhận di vật/cổ vật quan trọng cho chính quyền cấp tỉnh, nhằm phân cấp quản lý và trao trách nhiệm lớn hơn cho chính quyền địa phương trong việc quản lý, bảo vệ và tôn vinh di sản văn hóa.
Ông nhấn mạnh, nếu phân thành ba hạng như vậy, chúng ta sẽ tôn vinh được những di vật/cổ vật có giá trị về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và khoa học mà chưa đạt mức bảo vật quốc gia, khiến những hiện vật này có giá trị hơn trong cách nhìn nhận của chủ sở hữu và cộng đồng. Nhờ đó, hiện vật sẽ được bảo quản và phát huy giá trị tốt hơn so với di vật/cổ vật thông thường. Ngoài ra, các chủ sở hữu cũng sẽ hăng hái hơn trong việc đăng ký, lập hồ sơ đề nghị cơ quan chức năng công nhận những di sản văn hóa này là di vật/cổ vật quan trọng, giúp cơ quan chức năng có thông tin và quản lý tốt hơn di sản văn hóa ở địa phương, nhất là các di sản văn hóa đang thuộc sở hữu tư nhân.
