Ít ai biết rằng, đằng sau cái tên xáo tam phân là một loài cây dây leo có hình thái khá đặc biệt, từng được nhắc đến nhiều trong các nghiên cứu dược liệu ở khu vực Nam Trung Bộ. Với thân gỗ nhỏ, dài có thể trên 5 mét, phủ nhiều gai nhọn và vỏ màu nâu vàng, xáo tam phân mang dáng vẻ vừa hoang dã vừa khó nhầm lẫn khi quan sát kỹ.
Đặc điểm nhận dạng của xáo tam phân
Nhìn bề ngoài, loại cây này có lá đơn, thuôn hẹp, mép hơi cong xuống, mặt trên xanh đậm trong khi mặt dưới nhạt màu. Phần gỗ thân cứng, ngả vàng, còn rễ có màu đậm hơn và thường tỏa mùi thơm nhẹ do chứa tinh dầu. Đáng chú ý, cây rất hiếm khi ra hoa và có khả năng tái sinh tự nhiên bằng chồi rễ.
Xáo tam phân (tên khoa học Paramignya trimera) còn được gọi là đơn diệp đằng thích, phân bố chủ yếu ở Khánh Hòa, Phú Yên và Ninh Thuận. Cây thường được thu hái vào mùa khô, sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Công dụng trong y học cổ truyền
Theo mô tả trong y học cổ truyền, vị thuốc có vị hơi đắng pha ngọt, tính bình hơi mát, mùi thơm dễ chịu, không độc, quy vào các kinh tâm, can, tỳ, phế, thận và tâm bào. Theo Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cây chứa nhiều nhóm hoạt chất như flavonoid, saponin, alkaloid, trong đó nổi bật là coumarin và triterpenoid. Một số nghiên cứu thực nghiệm ghi nhận dược liệu này có khả năng hỗ trợ ức chế viêm gan cấp và tác động lên một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Từng được người dân ví như "thần dược" quý hơn vàng, xáo tam phân là loại cây có phần rễ được săn lùng với giá lên tới hàng chục triệu đồng mỗi kg. Không chỉ rễ, gần như toàn bộ cây từ thân, lá đến gai đều được sử dụng làm dược liệu trong y học cổ truyền.
Giá trị kinh tế và các bộ phận sử dụng
Xáo tam phân thuộc họ cam - bưởi (Rutaceae), còn được biết đến với nhiều tên gọi như "cây thần xạ" hay "thần dược Khánh Hòa". Hiện nay, lá và cành cây trồng có giá khoảng 400.000-500.000 đồng/kg, trong khi phần rễ sau khoảng 6 năm mới có thể thu hoạch và được bán với giá 7-10 triệu đồng/kg.
Nghiên cứu hiện đại về hoạt chất
Theo bác sĩ Hoàng Sầm, Chủ tịch Viện Y học Bản địa Việt Nam chia sẻ với Vietnamnet, từ lâu người dân đã dùng xáo tam phân để hỗ trợ giải độc gan, giảm đau xương khớp, an thần, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy cây chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng như: Coumarin, Flavonoid, Alkaloid acridon, Phenolic, Saponin, Terpenoid. Đáng chú ý, mỗi bộ phận của cây lại mang những đặc tính dược học khác nhau.
Tác dụng của rễ xáo tam phân
Rễ xáo tam phân được xem là phần có dược tính mạnh nhất. Nhiều nghiên cứu phát hiện rễ chứa hàm lượng cao coumarin và alkaloid, trong đó hoạt chất ostruthin cho thấy khả năng ức chế nhiều dòng tế bào ung thư như gan, phổi, đại tràng hay cổ tử cung trong điều kiện thí nghiệm.
Ngoài ra, chiết xuất từ rễ còn được ghi nhận có khả năng:
- Hỗ trợ bảo vệ gan, giảm men gan
- Ức chế enzyme liên quan kiểm soát đường huyết
- Chống oxy hóa mạnh
- Hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi tổn thương
Tác dụng của thân xáo tam phân
Trong khi đó, phần thân cây giàu coumarin và hợp chất phenolic với đặc tính chống viêm nổi bật. Một số hoạt chất có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm và giảm biểu hiện enzyme gây viêm trong tế bào thần kinh. Nhờ vậy, thân xáo tam phân được đánh giá có tiềm năng hỗ trợ: Giảm viêm; Hỗ trợ các bệnh lý viêm thần kinh; Chống oxy hóa; Ức chế tế bào ung thư trong nghiên cứu thực nghiệm.
Tác dụng của lá xáo tam phân
Khác với rễ và thân, lá xáo tam phân chứa nhiều tinh dầu giàu sesquiterpen và protolimonoid. Các nghiên cứu cho thấy tinh dầu từ lá có khả năng kháng khuẩn mạnh, đặc biệt với vi khuẩn Staphylococcus aureus, đồng thời có tác dụng kháng nấm và hỗ trợ chống ký sinh trùng. Ngoài ra, chiết xuất lá còn cho thấy hoạt tính chống tăng sinh trên nhiều dòng tế bào ung thư như: Ung thư tụy, Ung thư đại tràng, Ung thư phổi, Ung thư vú.
Lưu ý khi sử dụng xáo tam phân
Tuy nhiên, bác sĩ Hoàng Sầm lưu ý phần lớn các nghiên cứu về xáo tam phân hiện mới dừng ở mức tiền lâm sàng. Vì vậy, cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá hiệu quả thực sự trên người, liều dùng an toàn cũng như nguy cơ tương tác thuốc. Các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tự ý sử dụng xáo tam phân như "thần dược" chữa bệnh mà cần tham khảo ý kiến chuyên môn để tránh những rủi ro không đáng có.
Đối với người có thể trạng yếu, khi sử dụng xáo tam phân nếu xuất hiện các triệu chứng như đau bụng, tiêu chảy phân lỏng hoặc đau đầu thì cần ngưng sử dụng ngay. Nên bắt đầu dùng với liều lượng thấp để cơ thể làm quen dần, sau đó có thể tăng từ từ nhằm giúp thích nghi tốt hơn với thảo dược. Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên sử dụng, do các hoạt chất trong dược liệu có thể ảnh hưởng không tốt đến thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ. Trẻ em dưới 10 tuổi cũng không được khuyến khích sử dụng, vì hệ tiêu hóa còn non nớt, dễ gặp phải các tác dụng không mong muốn.
