Tục thờ 'hai ông một bà' Táo Quân: Nét văn hóa độc đáo trong tín ngưỡng người Việt
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Táo Quân, hay còn gọi là Thần Bếp, là vị thần cai quản việc bếp núc trong mỗi gia đình. Với vai trò quan trọng này, Táo Quân được thờ phụng suốt năm, và đặc biệt vào ngày 23 tháng Chạp, ông được tin là lên chầu trời để báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc diễn ra trong năm của gia chủ. Đây là một phong tục sâu sắc, phản ánh bản sắc văn hóa riêng biệt của người Việt.
Truyền thuyết và nguồn gốc của Táo Quân
Truyền thuyết về Táo Quân có nhiều dị bản, nhưng phổ biến nhất là câu chuyện trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam, kể về tình yêu bi thảm của ba người: Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Sau một loạt biến cố, cả ba đều chết trong đám cháy và được Ngọc Hoàng thương xót, hóa kiếp thành Thần Bếp, mỗi người phụ trách một việc: bếp núc, nhà cửa và chợ búa. Câu chuyện này giải thích cho hình tượng "hai ông một bà" trong tục thờ Táo Quân, một nét độc đáo so với các nền văn hóa khác như Trung Hoa hay Chăm Pa.
Nhà văn hóa Trịnh Hoài Đức trong Gia Định thành thông chí đã ghi chép về phong tục này, mô tả hình ảnh hai người nam ở hai bên và một người nữ ở giữa, tượng trưng cho quẻ Ly Hỏa. Điều này cho thấy tục thờ Táo Quân đã có từ lâu và lan rộng khắp các vùng miền.
Ý nghĩa và phong tục thờ cúng
Táo Quân được quan niệm là vị thần coi xét mọi việc trong nhà, đánh giá hành vi của gia chủ trong năm. Vào ngày 23 tháng Chạp, người Việt tổ chức lễ tiễn ông Táo với mâm cỗ thịnh soạn, mong muốn những điều tốt đẹp được báo cáo lên Ngọc Hoàng. Theo nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch, đây là thời điểm mở đầu cho lễ Tết đón xuân, tạo không khí nhộn nhịp từ chiều 23 đến đêm 30 tháng Chạp.
Bàn thờ Táo Quân thường được đặt cạnh bàn thờ tổ tiên hoặc ở gian chính giữa nhà, với các vật phẩm đơn giản như hương án, bình hương và mâm cỗ, thể hiện sự thành kính của gia chủ. Nhà nghiên cứu Toan Ánh đã ghi chép chi tiết về cách bài trí này, nhấn mạnh tính thiêng liêng trong đời sống tâm linh người Việt.
Khác biệt vùng miền trong lễ cúng
Phong tục cúng ông Táo có sự khác biệt giữa các vùng miền. Ở miền Bắc, lễ cúng thường diễn ra từ khoảng 20 đến trưa 23 tháng Chạp, với mâm cỗ gồm xôi, gà, giò, chả và ba bộ mã áo mũ. Người miền Trung lại cúng vào đêm 22, rạng sáng 23, dâng ngựa giấy và có tục dựng nêu. Trong khi đó, người miền Nam cúng mũ, áo và đôi hia bằng giấy, theo ghi chép trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Dù khác biệt, tất cả đều thể hiện mong ước về phước đức và sự bình an cho gia đình. Trong đời sống hiện đại, nhiều gia đình đã đơn giản hóa lễ vật với trái cây hoặc mâm cỗ chay, nhưng ý nghĩa tâm linh vẫn được giữ nguyên.
Kết luận
Tục thờ Táo Quân với hình tượng "hai ông một bà" không chỉ là một tín ngưỡng dân gian mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc của người Việt. Nó kết nối quá khứ với hiện tại, từ truyền thuyết cảm động đến những nghi lễ thiêng liêng trong dịp Tết Nguyên đán. Dù trải qua thời gian, phong tục này vẫn được bảo tồn và phát huy, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng.
