Vị trí đặt mâm cúng ông Công ông Táo: Gian bếp hay ban thờ chính?
Theo tín ngưỡng dân gian lâu đời, ông Công ông Táo, hay còn gọi là Táo quân, là những vị thần linh thiêng liêng trông coi bếp núc và mọi sinh hoạt thường nhật trong mỗi gia đình Việt. Các vị được tin là chứng kiến toàn bộ đời sống, nếp ăn ở, cách cư xử của tất cả thành viên trong nhà. Hằng năm, vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, Táo quân sẽ cưỡi cá chép lên thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng về những việc đã diễn ra trong gia đình suốt một năm qua.
Thông thường, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế và phong tục vùng miền, mỗi gia đình sẽ chuẩn bị lễ vật và mâm cúng ông Công ông Táo với những khác biệt riêng. Lễ cúng không nhất thiết phải cầu kỳ, phô trương nhưng phải thể hiện được sự thành tâm sâu sắc và lòng thành kính chân thành của gia chủ.
Mâm lễ cúng ông Công ông Táo nên đặt ở đâu là chuẩn nhất?
Vấn đề vị trí đặt mâm lễ cúng ông Công ông Táo thường gây nhiều ý kiến trái chiều và băn khoăn trong cộng đồng. Theo chuyên gia phong thủy Phùng Gia, truyền thống dân gian trước đây thường đặt mâm cúng trong gian bếp – nơi có ban thờ Táo quân để thuận tiện cho việc hương khói và thể hiện sự gắn bó với không gian bếp núc. Tuy nhiên, trong không gian nhà ở hiện đại ngày nay, thiết kế bếp thường trở nên nhỏ gọn, tối giản và không còn phù hợp để lập ban thờ riêng biệt. Số lượng gia đình còn duy trì ban thờ Táo quân trong bếp không có nhiều như trước.
Do đó, việc đặt mâm lễ cúng ông Công ông Táo không còn là khuôn mẫu cố định mà linh hoạt tùy theo điều kiện thực tế và quan niệm riêng của từng gia đình. Bên cạnh đó, có những nhà chuẩn bị một mâm cơm đơn giản trong bếp để tưởng niệm Táo quân, đồng thời thắp hương và thực hiện nghi lễ chính tại ban thờ thần linh gia tiên. Cũng có nhiều gia đình chỉ cúng một mâm duy nhất tại ban thờ chính – nơi thờ chung các chư vị thần linh trong nhà.
Ban thờ chính được xem là không gian thanh tịnh và trang nghiêm nhất, nơi hội tụ trường khí và là điểm kết nối tâm linh giữa gia chủ với các vị thần linh. Trên ban thờ, bát hương ở vị trí trung tâm thường thờ Thổ Công – Táo quân – Tiền chủ, những vị thần cai quản đất đai, nhà cửa và sinh hoạt gia đình. Vì vậy, lễ cúng ngày 23 tháng Chạp thực hiện tại ban thờ chính được đánh giá là phù hợp hơn về mặt nghi lễ và khí trường. Hơn nữa, cách làm này cũng thuận tiện, trang trọng và phù hợp với nếp thờ tự của gia đình Việt trong bối cảnh hiện nay.
Dẫu vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng cúng ở đâu không quan trọng bằng cách cúng như thế nào. Điều cốt lõi vẫn là sự thành tâm, trang nghiêm và thái độ kính lễ chân thành của gia chủ.
Mâm cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp theo vùng miền
GS. Trần Lâm Biền – nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, từng chia sẻ trên Vietnamnet, lễ cúng ông Công ông Táo không nhất thiết phải mâm cao cỗ đầy hay cúng bái những món vàng mã đắt tiền. Tùy điều kiện cụ thể, mỗi gia đình sẽ chuẩn bị mâm cỗ cúng khác nhau, phản ánh đặc trưng vùng miền.
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người Bắc:
- 1 đĩa gạo, 1 đĩa muối
- 1 con gà trống luộc được tỉa ớt hoặc hoa hồng (có thể thay thế bằng thịt lợn luộc)
- 1 bát canh mọc hoặc canh măng
- 1 đĩa xào thập cẩm
- 1 đĩa giò, chả rán hoặc thịt đông
- 1 đĩa xôi gấc
- 1 đĩa chè kho
- Cá chép (sống hoặc rán), vì theo quan niệm, cá chép là phương tiện để ông Táo lên trời. Nếu là cá chép sống, sau khi cúng, người dân sẽ mang đi phóng sinh.
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người miền Trung:
Mâm cúng của người miền Trung không có áo mũ, vàng mã cho các Táo như miền Bắc nhưng người miền Trung thường dâng lên một con ngựa bằng giấy, có yên cương đầy đủ, đốt vàng mã cùng nhiều lễ vật khác. Ngoài các món cơ bản, trong mâm cơm cũng có cá ngừ hay cá thu...
Mâm cỗ cúng ông Táo theo truyền thống của người miền Nam:
Theo sách Đặc khảo về tín ngưỡng thờ gia thần của Huỳnh Ngọc Trảng – Nguyễn Đại Phúc, NXB Văn hóa Văn nghệ, tục tiễn ông Táo về trời của người dân Nam Bộ phải có bộ giấy cò bay ngựa chạy, mang ý nghĩa ngựa chở ông Táo đi đường bộ rồi cò chở ông Táo bay về trời. Gia chủ thường bày mâm cúng ông Táo tại bếp. Thủ tục cúng đơn giản, đặt lư hương với đĩa trái cây, bánh trái, chén chè trôi nước, đĩa kẹo làm từ mè đen và đậu phộng…
