Theo Sở Du lịch Ninh Bình, Vườn quốc gia Cúc Phương sở hữu 22.408 ha rừng nguyên sinh, là nơi cư trú của 2.234 loài thực vật bậc cao, 336 loài chim, 122 loài bò sát và lưỡng cư, khoảng 2.000 loài côn trùng cùng hệ thực vật cổ thụ hàng nghìn năm tuổi. Sự hiện diện của hàng nghìn loài sinh vật tạo nên một mạng lưới sinh thái chặt chẽ, duy trì sức sống và sự cân bằng tự nhiên của khu rừng nguyên sinh lâu đời nhất Việt Nam.
Chia sẻ về những đặc trưng ở Cúc Phương, ông Đỗ Tiến Dũng, Trạm trưởng Trạm Kiểm lâm cơ động, cho biết: "Đến với Vườn quốc gia Cúc Phương, du khách sẽ được trải nghiệm qua ba đặc sản: đom đóm, bướm và vắt rừng. Nếu đom đóm hay bướm luôn thu hút du khách, thì vắt rừng lại nhận về những cái lắc đầu ngán ngẩm khi nhiều người xem chúng như mối lo ngại trên những cung đường xuyên rừng. Tuy nhiên, ít ai biết rằng, vắt rừng xuất hiện không hẳn là điều xấu mà ngược lại còn là thước đo phản ánh sự sống của các loài thú rừng."
Để duy trì sự sống, vắt rừng phải lấy dinh dưỡng từ máu của nhiều loài động vật khác. Điều đó đồng nghĩa với việc phía sau những con vắt nhỏ bé là cả một mạng lưới sự sống đang vận hành, từ các loài thú, chim, bò sát đến côn trùng và thảm thực vật. Tất cả đều góp phần giữ gìn sự cân bằng và sức sống của hệ sinh thái rừng.
Tại Cúc Phương, mỗi sinh vật đều đảm nhận một vai trò trong chuỗi vận hành của hệ sinh thái. Ông Dũng chia sẻ: "Nếu một loài biến mất không đơn thuần là mất đi một cá thể sống, mà còn kéo theo sự đứt gãy của cả chuỗi mắt xích phía sau." Có thể nói, mỗi loài ở vườn quốc gia Cúc Phương từ nhỏ bé đến to lớn đều là mắt xích quan trọng cần được bảo tồn và gìn giữ.
Theo tài liệu về tài nguyên Vườn quốc gia Cúc Phương, các chuyên gia sinh thái học tại đây nhận định: "Hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi như Cúc Phương có tính phân tầng và chuyên hóa rất cao. Một mắt xích bị tổn thương sẽ tạo ra hiệu ứng domino. Ví dụ, nếu các loài thú ăn thịt nhỏ suy giảm, động vật gặm nhấm sẽ bùng nổ, dẫn đến việc hạt giống cây rừng bị tiêu thụ quá mức, trực tiếp triệt tiêu khả năng tự tái sinh của thảm thực vật."
Tại hệ sinh thái nơi đây, ngay cả cái chết trong rừng cũng tiếp tục tạo ra sự sống. Một thân cây mục có thể trở thành môi trường cho nấm, vi khuẩn, côn trùng và chim chóc sinh tồn. Mỗi chiếc lá rơi, thân cây đổ hay sinh vật kết thúc vòng đời đều trở thành một phần của chu trình tái tạo của vô vàn loài khác. Chính vòng lặp sự sống này đã góp phần duy trì sự cân bằng và sức sống bền vững của cả hệ sinh thái rừng.
