Vàng Lá Kim Thành: Ký Ức Về Một Thương Hiệu 'Vang Bóng Một Thời' Ở Sài Gòn
Trong làn sương mờ của ký ức, hình ảnh tiệm vàng Kim Thành bên hông chợ Bến Thành vẫn hiện lên rõ nét trong tâm trí người mẹ già 85 tuổi. Bà không phải tiểu thư "cành vàng lá ngọc" hay mệnh phụ giàu sang, mà chỉ là một tiểu thương chợ Bàn Cờ, sống bằng nghề "buôn thúng bán bưng". Thế nhưng, cũng như bao phụ nữ tần tảo ở Sài Gòn thời ấy, hễ ky cóp được đồng nào, bà lại mua một phân vàng, rồi góp thành một chỉ, "tích tiểu thành đại" lâu lắm mới đổi thành một lượng vàng, để dành cho những chuyện lớn trong đời. Những lần mua - đổi vàng ấy, bà luôn tin tưởng đến ngay tiệm Kim Thành "chính hiệu", nơi được coi là số một về chất lượng và uy tín.
"Bảo Vật" Thời Khốn Khó Và Sự Biến Mất Của Một Thương Hiệu
Hơn 30 năm nay, thương hiệu vàng miếng phổ biến nhất Việt Nam là SJC 4 số 9, từ uy tín của một công ty đã trở thành thương hiệu quốc gia. Nhưng trước đó, vào khoảng thập niên 1940-1950 ở miền Nam, vàng do nhà Kim Thành sản xuất mới thực sự được coi là hàng đầu. Người dân gọi là "vàng lá" bởi một "lượng vàng" (37,5g) bao gồm hai miếng vàng hình chữ nhật (mỗi miếng 15g) và một nửa miếng (7,5g), được ép mỏng trông như chiếc lá lấp lánh. Năm 1976, một cậu bé 14 tuổi lần đầu được thấy và cầm trên tay vàng lá Kim Thành khi mẹ dùng hai lượng vàng để mua căn nhà nhỏ 3x10m trong xóm chợ Bàn Cờ. Hai lượng vàng được gói trong giấy dầu màu vàng sậm, in dòng chữ "Kim Thành" không dấu, chữ tiếng Pháp "OR PUR" (vàng ròng), cùng địa chỉ Saigon, Hanoi, Hongkong, Phnompenh và hàng chữ Hoa, chứng tỏ sản phẩm được lưu hành xuyên biên giới.
Tuy nhiên, từ sau năm 1975, do chính sách nhà nước độc quyền và phong trào "cải tạo tư sản" cuối thập niên 1970, thương hiệu Kim Thành dần biến mất. Một người cháu của ông chủ bánh trung thu Đông Hưng Viên kể lại, năm 1978, nửa đêm thấy người nhà Kim Thành ôm vàng, leo lên trần nhà để trốn. Kể từ đó, cả hai thương hiệu này cùng nhiều doanh nghiệp tư nhân khác phải ngậm ngùi giã biệt thương trường.
Từ "Lượng" Đến "Cây": Câu Chuyện Buồn Phôi Pha
Ngày nay, khi nhắc đến vàng, người ta thường dùng từ "cây" thay cho "lượng" hay "lạng" thuở xưa. Sự thay đổi này gắn liền với những câu chuyện đau buồn sau chiến tranh. Từ khoảng 1977-1978, trong tình cảnh khó khăn, phong trào vượt biên nở rộ. Nhiều người cần vàng để "mua suất" trên những con tàu "một đi không trở lại", chi tiêu dọc đường và làm vốn lập nghiệp nơi đất khách. Khi đó, đô la Mỹ và vàng đều là "hàng cấm", việc vượt biên lại càng phi pháp, nên từ "cây" ra đời trong âm thầm như một tiếng lóng thay cho "lượng" vàng, phản ánh vai trò của vàng trong thời kỳ khắc nghiệt ấy.
Những năm tháng đó, các "tiệm" vàng phải hóa thân thành "tủ" trong chợ để hoạt động ngầm. Ở Chợ Lớn, người ta còn làm "cây giả" với nhãn hiệu Kim Thành, trọng lượng y xì nhưng chất lượng không đủ, có thể nhét trong đế dép "sa-bô" để sử dụng trong những "trường hợp đối đế".
Bộ Sưu Tập Của Nhà Sưu Tập La Hưng: Sự Hồi Sinh Của Ký Ức
May mắn thay, ký ức về vàng lá Kim Thành không hoàn toàn biến mất. Nhà sưu tập La Hưng, nguyên là thợ bạc gốc Hoa ở chợ An Đông, đã dành thú chơi hiếm có: sưu tầm các loại vàng lá, vàng miếng từ thế kỷ trước cùng hóa đơn, biên nhận, tờ quảng cáo của các tiệm kim hoàn Việt Nam qua nhiều thời kỳ. Anh sở hữu 10 "cây" vàng Kim Thành có tuổi đời 60-70 năm, còn nguyên trong giấy dầu. La Hưng giải thích, các chữ Hoa trên giấy và lá vàng ghi tên tiệm vàng và bốn thành phố mà tiệm có quan hệ mua bán xuất khẩu. Ngoài ra, còn có chữ "vàng đỏ" (vàng 24 cara) và "vàng y" (vàng Tây 18 cara), hai từ nay đã "thất truyền".
Trên từng miếng vàng, dưới chữ Kim Thành có một lằn rạch tạo hình nhấp nhô, gọi là ký hiệu "núi lớn, núi trung, núi nhỏ" để chỉ "độ tuổi" hay phần trăm vàng nguyên chất. Khi xưa chưa có máy quang phổ, đây là cách bảo chứng chất lượng tinh tế của nhà Kim Thành. Ngoài ra, La Hưng còn sưu tầm vàng miếng từ những năm 1980, vàng mang thương hiệu Việt Nam sản xuất tại Mỹ, và các đồng tiền vàng kỷ niệm như đồng tiền vàng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long với giá trị cao.
Vàng: Lửa Thử Con Người Và Xã Hội
Dù xã hội đã từ bỏ thói quen mua bán bằng vàng, người ta vẫn coi vàng là kênh dự trữ chắc chắn, từ vốn liếng lớn đến nhỏ, và không thể thiếu trong các nghi lễ như cưới hỏi. Những tháng gần đây, hình ảnh hàng dài người xếp hàng mua vàng tại các công ty vàng bạc cho thấy thái độ của người dân với kim loại quý này. Lịch sử giá vàng ở Việt Nam thăng trầm, phản ánh sức khỏe kinh tế và xã hội. Với nhiều người, vàng không chỉ là phương tiện thanh toán hay đầu tư, mà còn chứa đựng kỷ niệm, phận người, và những bài học về mãnh lực ghê gớm của nó. Dân gian nói "Lửa thử vàng, gian nan thử sức", nhưng chính vàng cũng là "lửa" thử sức khỏe kinh tế, đạo đức và tinh thần con người.
Ngày nay, kinh tế tư nhân đang được nhìn nhận lại đúng vai trò chủ lực, việc nhớ về một thời với nhiều chuyện buồn như vàng lá Kim Thành là để khẳng định những bế tắc ấy không thể trở lại. Thú chơi vàng tao nhã của nhà sưu tập La Hưng, khác hẳn với thói khoe của ồn ào trên mạng xã hội, gợi nhắc về giá trị văn hóa và lịch sử ẩn sau mỗi miếng vàng.
