Vụ việc nghệ sĩ thị giác Lê Giang lên tiếng về việc đội ngũ sáng tạo của Antiantiart và Microwave Soups sử dụng layout tác phẩm sắp đặt của cô trong một MV nhạc Pop đã gây ra nhiều tranh luận trong cộng đồng sáng tạo Việt Nam. Không chỉ đơn thuần là một tranh chấp bản quyền thông thường, sự việc đã mở ra những cuộc thảo luận đa chiều về ranh giới giữa chiếm dụng tác phẩm và vay mượn chất liệu dân gian trong sáng tạo đương đại.
Bản chất của sự sáng tạo: Đứng trên vai tiền nhân
Mọi sáng tạo trong bối cảnh nội địa đều bắt nguồn từ cái nôi dân tộc tính. Từ những mảng vỉ kèo đình làng, cấu trúc đục chạm cốn mê cổ, đến các hoa văn thời Lý - Trần - Lê, toàn bộ kho tàng nghệ thuật hình tượng và tay nghề ấy đã trở thành nguồn tài nguyên quý giá được giải phóng bản quyền, hoàn toàn miễn phí trong thời đại hiện nay. Các nghệ nhân xưa đã tạo tác nên những công trình tuyệt mỹ bằng tâm huyết, máu thịt, nhiều khi không lưu lại danh tính. Ngày nay, nghệ sĩ đương đại chạm vào vốn cổ qua nhiều cách: chủ động tìm hiểu thực địa, qua tài liệu số, hoặc sử dụng kết quả nghiên cứu từ các chuyên gia bảo tồn. Họ hoàn toàn có quyền bảo hộ pháp lý đối với tác phẩm chứa phương thức biểu đạt cá nhân. Tuy nhiên, cần nhận thức rằng tác phẩm không hoàn toàn là sáng tạo độc bản của một cá nhân, xét theo bản chất tư liệu.
Ranh giới mong manh giữa bảo hộ và chiếm dụng
Ranh giới giữa bảo hộ pháp lý và mở rộng sức mạnh sản phẩm văn hóa đương đại là chủ đề gây tranh luận. Các văn bản pháp luật chưa thể cập nhật những trường hợp tinh tế, thiếu cơ quan hướng dẫn nghệ sĩ và đại chúng về kiến thức bản quyền. Phản xạ khẳng định đây là bản quyền của tôi dễ khiến cái Tôi nghệ sĩ rơi vào cực đoan, đặc biệt khi sản phẩm nghệ thuật đương đại mở rộng trải nghiệm đa giác quan, nguồn tham vấn đa dạng trong bối cảnh thông tin mờ biên giới. Cần có các trạm thông tin hướng dẫn gần gũi, liên tục để hỗ trợ nghệ sĩ về quy trình và thái độ hợp tác khi sử dụng tư liệu của người khác.
Bài học về văn hóa ứng xử
Câu chuyện này vượt xa kết luận về một lỗi sai quy trình hay hành vi sao chép thông thường. Nó phơi bày hai bản chất cốt lõi: mối quan hệ cộng sinh phức tạp giữa người làm nghệ thuật với nhau, và giữa họ với kho tàng vốn cổ di sản. Đó là bài học về văn hóa ứng xử đi từ cá nhân nhưng có sức lan tỏa tập thể, về việc thiết lập tiền lệ đúng quy trình pháp lý, văn minh thời đại, nhuần nhuyễn lời dạy ứng xử của cha ông.
Sự bao dung với thế hệ sáng tạo trẻ
Đội ngũ làm 3D, thiết kế bối cảnh, đạo diễn hình ảnh trong thế hệ này thường là những người trẻ mới nổi, tuổi đời nhỏ nhất trong chuỗi sáng tạo. Trong quy trình sản xuất thương mại đầy áp lực, các sai sót như lạm dụng moodboard, Pinterest, AI dẫn đến việc đưa tài liệu vào ồ ạt, thiếu rà soát. Điều này phản ánh sự non nớt về kinh nghiệm, thiếu hụt quy trình, chưa cập nhật ứng xử với tài sản trí tuệ, chứ không phải động cơ cố ý chiếm dụng. Cần góc nhìn hướng dẫn từ người đi trước và sự bao dung từ công chúng, thay vì phán xét cực đoan, triệt hạ. Nếu đám đông biến thiếu sót quy trình thành bản án tử hình nghề nghiệp, đẩy tài năng trẻ vào làn sóng tẩy chay, chúng ta sẽ tự tay bóp chết sự tự tin của cả một thế hệ sáng tạo mới.
Đối thoại thay vì đối đầu
Cả hai phía trong cuộc tranh chấp đều là những người trẻ tài giỏi, nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng quốc tế, cùng mang tâm thức dân tộc sâu sắc. Họ là đồng minh, cùng chung lý tưởng đưa tiếng nói văn hóa Việt cất lên mạnh mẽ. Sự khác biệt chỉ là công cụ biểu đạt và ngôn ngữ truyền tải. Phương thức giải quyết khi xảy ra va chạm quyền lợi cần đến nghệ thuật đối thoại thay vì đối đầu. Một email xin phép đúng thời điểm, một lời mời tham vấn nghệ thuật chân thành, một cuộc gọi trao đổi thẳng thắn có thể tháo gỡ mọi khủng hoảng. Sự cầu thị của người trẻ kết hợp với bao dung của người đi trước là chìa khóa tháo gỡ tận gốc mọi vấn đề.
Thiết lập tiền lệ văn minh cho ngành sáng tạo
Khi những ồn ào lắng xuống, điều giá trị nhất còn lại là một tiền lệ tốt về nhận thức quy trình pháp lý bản quyền và phương pháp xử lý ứng xử cho thị trường sáng tạo. Vụ việc là hồi chuông cảnh tỉnh, buộc các nhà sáng tạo nhìn nhận lại quy trình làm nghề một cách nghiêm túc, sòng phẳng, nơi ranh giới giữa lấy cảm hứng và chiếm dụng cần được phân định bằng sự tôn trọng tối thiểu dành cho chất xám của người đi trước. Tất cả chúng ta đều được hưởng lợi ích tri thức vô giá và miễn phí từ kho tàng vốn cổ của cha ông. Kho tàng ấy là vô tận, nhưng cách khai thác cần được soi chiếu bằng lòng biết ơn và sự thấu đáo về văn hóa ứng xử. Hãy tiếp tục đưa hồn dân tộc vào sản phẩm đương đại bằng cách chơi đúng luật, đối thoại văn minh và ứng xử với nhau bằng sự trân trọng, kiên nhẫn. Chỉ khi những người làm sáng tạo biết bảo vệ và nâng đỡ nhau, quyền lực mềm của văn hóa Việt mới thực sự cất cánh và đi xa trên bản đồ quốc tế.
