Tiếng Việt vang xa: Hành trình gìn giữ ngôn ngữ mẹ đẻ của cộng đồng Việt tại Pháp
Sinh ra và lớn lên ở Việt Nam, chị Hồng Hà từng nghĩ nói tiếng Việt là điều hiển nhiên. Nhưng khi sang Pháp sinh sống, chị mới thật sự thấm thía một sự thật: Một khi rời xa quê hương, tiếng mẹ đẻ có thể phai nhạt rất nhanh chóng. Nỗi lo lắng này không chỉ là cảm xúc cá nhân, bởi tiếng Việt không đơn thuần là phương tiện giao tiếp – đó còn là tiếng nói của ký ức, gia đình và cội nguồn sâu thẳm.
Khởi đầu từ những lớp học nhỏ bé
Chính nỗi trăn trở chung của nhiều gia đình Việt tại Pháp đã đưa chị Hồng Hà đến với các lớp tiếng Việt cộng đồng ở Paris và vùng phụ cận. Những lớp học này thường quy mô nhỏ, chỉ năm đến bảy học sinh, được tổ chức trong phòng sinh hoạt của hội đoàn hoặc ngay tại nhà phụ huynh. Họ phải đối mặt với vô vàn khó khăn: thiếu phòng học ổn định, thiếu kinh phí hoạt động, và đặc biệt là thiếu giáo trình phù hợp cho trẻ em sinh ra ở nước ngoài. Nhiều lớp mở được vài tháng rồi phải tạm dừng vì giáo viên bận rộn hoặc gia đình chuyển chỗ ở.
Trước những thách thức ấy, chị Hồng Hà học được cách đi chậm mà kiên định, không bỏ cuộc. Lớp đông thì dạy đông, lớp ít thì kèm cặp từng nhóm nhỏ, thậm chí từng gia đình riêng lẻ. “Tôi luôn cố gắng thuyết phục phụ huynh rằng: Chỉ cần mỗi ngày vài câu tiếng Việt trong bữa ăn, trước giờ ngủ, cũng đã là một hạt mầm quý giá rồi”, chị chia sẻ với nụ cười ấm áp. Không chỉ dạy chữ, chị còn tích cực kể chuyện cổ tích, hát dân ca, tổ chức trò chơi, để tiếng Việt gắn liền với niềm vui chứ không chỉ là một “môn học” khô khan.
Kết nối cộng đồng và mở rộng mạng lưới
Những nỗ lực bền bỉ của chị đã dần được đền đáp. Em Trần Minh Khoa (10 tuổi), sinh ra và lớn lên tại Pháp, dù nói tiếng Việt chưa thật tròn vành rõ chữ nhưng tự tin bày tỏ: “Con thích đi học tiếng Việt vì con được nghe chuyện Việt Nam. Con nói tiếng Việt thì bà ngoại vui lắm”. Tại Pháp, chị Hồng Hà chứng kiến nhiều lớp tiếng Việt do các hội đoàn, nhóm phụ huynh tự tổ chức, phần lớn giáo viên đều tình nguyện nhưng rất tâm huyết. Có lớp duy trì suốt hàng chục năm dù thiếu thốn đủ bề.
Chị nhận ra rằng việc dạy tiếng Việt ở nước ngoài không nên là nỗ lực đơn lẻ, mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các hội đoàn, tổ chức và mạng lưới chuyên môn. Chị chủ động kết nối việc dạy tiếng Việt với các hội đoàn khác, như Chi hội Măng Non của Hội người Việt Nam tại Pháp, cùng nhiều nhóm sinh hoạt văn hóa trong cộng đồng. Chị Ngọc Thảo, chủ nhiệm một lớp tiếng Việt, cho biết: “Việc kết hợp dạy tiếng Việt với hoạt động cộng đồng giúp phong trào lan tỏa mạnh hơn. Các hội đoàn hỗ trợ nhau về địa điểm, nhân lực và truyền thông, nên việc duy trì lớp học trở nên khả thi hơn”.
Vai trò của mạng lưới toàn cầu và dự án văn hóa
Hiện nay, chị Hồng Hà đảm nhiệm vai trò Phó Tổng Thư ký Mạng lưới Giảng dạy Tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam toàn cầu, đồng thời là Ủy viên Ban Chấp hành Diễn đàn Gìn giữ tiếng Việt và Văn hóa Việt ở nước ngoài. “Thông qua các mạng lưới này, chúng tôi chia sẻ kinh nghiệm, giáo trình, học liệu; trao đổi phương pháp dạy phù hợp với trẻ sinh ra ở nước ngoài; lan tỏa các mô hình hay từ lớp học cuối tuần đến sinh hoạt văn hóa và ứng dụng công nghệ”, chị tự hào chia sẻ.
Song song với lớp học, chị gắn việc gìn giữ tiếng Việt với các dự án văn hóa - giáo dục cộng đồng, đặc biệt trong khuôn khổ Hội Tinh hoa Việt Nam, nơi chị đảm nhiệm vai trò Chủ tịch. Các chương trình như Tết, Trung thu, ngày hội gia đình được tổ chức thường xuyên, với nhiều hoạt động truyền thống như kể chuyện cổ tích, viết thư pháp, làm đèn lồng, và múa hát dân gian. Trong không gian ấy, tiếng Việt vang lên tự nhiên qua lời chúc Tết, câu hát, và những câu chuyện về quê hương.
Thành tựu và tầm nhìn cho tương lai
TS Hồng Hà còn tích cực tham gia các dự án bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Năm 2016, chị là người Việt Nam duy nhất đoạt giải thưởng Phát triển nghệ thuật truyền thống do Nhà Văn hóa Thế giới (Pháp) trao tặng, nhờ dự án nghiên cứu về hát Then – loại hình sau đó được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Với vai trò Đồng Chủ tịch kiêm Giám đốc Dự án của Hội Tinh hoa Việt Nam, chị điều phối nhiều sự kiện văn hóa Pháp - Việt, đặc biệt là giới thiệu hát Then đến công chúng Pháp.
Từ trải nghiệm của mình, TS Hồng Hà tin rằng để tiếng Việt thật sự có chỗ đứng bền vững trong cộng đồng người Việt tại Pháp, cần sự chung tay từ nhiều phía. Gia đình là nền tảng, cộng đồng và hội đoàn là môi trường nuôi dưỡng. Nhà nước, với vai trò định hướng và hỗ trợ, cần cung cấp giáo trình, sách, học liệu số phù hợp cho trẻ sinh ra ở nước ngoài, bồi dưỡng giáo viên tiếng Việt cộng đồng, và tăng cường các chương trình như trại hè, học bổng về nguồn.
Năm 2025, chị vinh dự được Bộ Ngoại giao và Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài trao danh hiệu “Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài”. Anh Phạm Quốc Huy, sống tại Ivry-sur-Seine, chia sẻ: “Trước đây, tôi nghĩ chỉ cần con học tốt ở trường Pháp là đủ. Nhưng khi thấy con dần tự tin nói tiếng Việt, tôi nhận ra ngôn ngữ mẹ đẻ giúp con có thêm điểm tựa tinh thần và hiểu rõ hơn mình là ai”. Ông Jean-Pierre, một người học tiếng Việt với chị Hồng Hà, cũng nhận xét rằng lớp học của chị là cầu nối tuyệt vời, giúp người nước ngoài không chỉ giỏi tiếng Việt mà còn thấu hiểu sâu sắc văn hóa Việt Nam.
