Thực tế trẻ em ngày nay dành hàng giờ trên mạng xã hội như TikTok, YouTube, Facebook nhưng ít đọc sách đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để văn học, nghệ thuật (VHNT) vẫn đến gần với thiếu nhi, bước vào học đường, khơi gợi trí tưởng tượng, nuôi dưỡng tâm hồn và giá trị tốt đẹp? Vấn đề này được thảo luận tại Hội thảo khoa học “Sáng tác VHNT dành cho thiếu nhi trong giai đoạn mới” do Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng tổ chức.
Tuổi thơ bước vào thế giới số
Nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng, nhận định: “Nếu giáo dục cung cấp tri thức thì VHNT góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách, bồi đắp tình yêu quê hương đất nước, khơi dậy năng lực sáng tạo và xây dựng hệ giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ”. Theo ông, sự phát triển của internet, mạng xã hội, trò chơi điện tử và trí tuệ nhân tạo đã thay đổi sâu sắc nhu cầu thẩm mỹ và phương thức tiếp nhận nghệ thuật của trẻ em, đòi hỏi người sáng tác phải đổi mới nội dung lẫn hình thức.
ThS Trần Trung Sơn (Trường đại học Đông Á) cho rằng không gian tiếp nhận văn học của trẻ em đang dịch chuyển từ trang sách sang môi trường số. Các em có thể tiếp cận câu chuyện qua audiobook, video kể chuyện, truyện tranh trực tuyến hay nền tảng tương tác đa phương tiện. “Môi trường số mở ra cơ hội rất lớn cho sáng tác văn học thiếu nhi, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức chưa từng có”, ông nhận định.
Khoảng cách giữa tác phẩm và đời sống thực
Nhiều ý kiến trăn trở khi trẻ em dành ít thời gian đọc sách, một phần vì số lượng tác phẩm VHNT xuất sắc, có sức lan tỏa mạnh mẽ cho thiếu nhi chưa nhiều. Nhiều tác phẩm còn khoảng cách với đời sống thực tế của trẻ em hôm nay, chưa phản ánh tương xứng các vấn đề như môi trường số, trí tuệ nhân tạo, áp lực học tập, kỹ năng sống, biến đổi khí hậu hay an toàn mạng. Nếu VHNT không theo kịp đời sống, khó trở thành người bạn đồng hành với trẻ em đương đại.
AI không thay thế được cảm xúc con người
Chủ đề trí tuệ nhân tạo thu hút nhiều ý kiến từ các tác giả như nhà văn Phan Chín, Ngô Liên Hương, Lệ Hằng, Nguyễn Thị Phú, Hoàng Thị Mai Sa. Các ý kiến thừa nhận AI đang tạo thay đổi mạnh mẽ trong hoạt động sáng tạo, hỗ trợ xây dựng ý tưởng, minh họa, dựng phim, sản xuất âm thanh hay xuất bản nội dung đa phương tiện. Tuy nhiên, AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ, bởi sức sống lâu bền của tác phẩm thiếu nhi nằm ở khả năng chạm đến trái tim trẻ nhỏ, khơi dậy lòng nhân ái, trí tưởng tượng và ước mơ đẹp.
Nhiệm vụ văn hóa chiến lược
Từ hội thảo, thông điệp chung được nhiều đại biểu chia sẻ: Sáng tác VHNT cho thiếu nhi, cho lứa tuổi học đường không chỉ là hoạt động nghề nghiệp mà là nhiệm vụ văn hóa có ý nghĩa chiến lược. Những cuốn sách hay, bài hát đẹp, bức tranh giàu cảm xúc hay bộ phim nhân văn đều góp phần hình thành nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn và xây dựng hệ giá trị cho thế hệ tương lai. Khi trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian trước màn hình điện tử, trách nhiệm của văn nghệ sĩ và nhà giáo dục càng nặng nề hơn.
