Tục Lệ Đầu Xuân: Khám Phá Trò Chơi Nam Nữ Trong Văn Hóa Dân Gian Việt Nam
Văn hóa và văn nghệ miền Nam, bắt nguồn từ "ngã rẽ Nguyễn Hoàng" khi cõi Nam Hà được thành lập, đã phát triển mạnh mẽ qua truyền khẩu. Người thưởng thức thường cảm nhận bằng cách nghe nhiều hơn là xem, tạo nên một nét độc đáo trong di sản văn hóa. Các tác phẩm được đại chúng hóa, vượt qua giới hạn bản quyền cá nhân, cho phép mọi người tự do trình diễn và điều chỉnh theo hoàn cảnh thực tế. Điều này không chỉ thể hiện tình cảm phóng khoáng của người dân mà còn phản ánh tinh thần vui sống hòa đồng. Về nội dung, bên cạnh việc bảo vệ truyền thống dân tộc, các tác phẩm còn mang ý thức phản kháng, chống lại các thế lực thực dân và tà quyền, góp phần vào sự phong phú của văn hóa Việt Nam.
Quan Niệm Phóng Khoáng Trong Tục Lệ Đầu Xuân
Trong bài viết "Luyến ái tính trong một số cổ tục Việt Nam vào dịp đầu xuân" đăng trên Tạp chí Bách Khoa, tác giả Toan Ánh đã trình bày chi tiết về các tục lệ mà "ý nghĩa không nằm ngoài sự tương thân giữa nam nữ". Ông nhấn mạnh rằng, quan niệm phóng khoáng của tổ tiên đối với vấn đề sinh lý, cần thiết để bảo tồn nòi giống, đã coi hành động ái ân là tự nhiên và lý tưởng trong xã hội. Tuy nhiên, quan niệm này dần mai một khi văn hóa Trung Hoa du nhập vào Việt Nam. Dù vậy, giới bình dân vẫn tìm cách "lách luật" bằng việc tưởng tượng ra các vị thần linh và tạo ra những tục lệ hàng năm để giải trừ tai ách, đồng thời cho phép con người trở lại với bản tính tự nhiên trong những khoảng thời gian ngắn ngủi đầu xuân.
Các Tục Lệ Cụ Thể Và Ý Nghĩa Văn Hóa
Dưới đây là một số tục lệ đầu xuân được ghi nhận, phản ánh sự phong phú của văn hóa dân gian Việt Nam:
- Trai gái ôm nhau bắt chạch trong chum: Tại làng Văn Trung, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, vào ngày 6 tháng Giêng, đôi nam nữ phải tuân theo lệ làng, ôm nhau và bắt chạch trong chum nước. Cách thức này yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ, với tay phải ôm ngang lưng và tay trái khoắng nước, tạo nên một nghi lễ độc đáo và đầy tính biểu tượng.
- Tắt đèn: Ở làng La Kê Nam, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông, vào mồng 6 và 7 tháng Giêng, dân làng tắt đèn để tưởng nhớ nghề nghiệp của đức Thượng đẳng, đồng thời tạo cơ hội cho mọi người ôm ấp và đùa nghịch trong bóng tối. Tục này còn xuất hiện ở nhiều địa phương khác như làng Ngô Xá, làng Niêm Thượng tại Bắc Ninh, và xã Duyên Tục tại Thái Bình.
- Chen: Tại làng Nga Hoàng, huyện Võ Giàng, tỉnh Bắc Ninh, vào ngày mồng 6, trai làng và cả các ông già chạy xô đến chen lấn các gái làng và các bà già trong cuộc tế tại miếu làng. Hành động này, đôi khi kèm theo cử chỉ thô bạo, diễn ra trong sự hỗn độn nhưng lại thể hiện tinh thần phóng túng và tự do đặc trưng của dịp đầu năm.
- Chen lấn để cướp cầu: Ở làng Bạch Hạc, tỉnh Vĩnh Yên, vào mồng 3 tháng Giêng, dân làng nam nữ chen lấn nhau để cướp những quả cầu, tạo nên không khí sôi động và cạnh tranh lành mạnh.
- Múa mo và tự do luyến ái: Tại xã Sơn Đồng, tỉnh Hà Đông, vào mồng 6 tháng Hai, sau khi tế lễ, trai chưa vợ và gái chưa chồng tụ tập tại đình để múa hát và tranh nhau cướp khúc tre và mo cau. Tục tin rằng, ai cướp được sẽ gặp may mắn trong tình duyên, nhấn mạnh sự kết nối giữa con người và thần linh.
Kết Luận: Giá Trị Văn Hóa Và Sự Kế Thừa
Các tục lệ đầu xuân này không chỉ là trò chơi giải trí mà còn là minh chứng cho tinh thần phóng khoáng và ý thức bảo vệ truyền thống dân tộc. Chúng cho phép con người thoát khỏi những ràng buộc đạo đức hàng ngày trong thời gian ngắn, để rồi quay trở lại với nếp sống thường nhật. Qua đó, văn hóa dân gian Việt Nam tiếp tục được lưu truyền và phát huy, góp phần vào sự đa dạng và phong phú của di sản quốc gia. Những nghiên cứu như của Toan Ánh trên Tạp chí Bách Khoa giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn hóa này, từ đó trân trọng và bảo tồn cho các thế hệ tương lai.
