Góc nhìn độc đáo về Tết cổ truyền Hà Nội từ thế kỷ 19
Trong bài viết "Tết Hà Nội 90 năm trước dưới mắt một người Pháp" đăng trên Tạp chí Bách Khoa, nhà văn Bình-nguyên Lộc đã dịch và giới thiệu hai bức thư riêng của ông Tham sự R. Vasselle gửi về gia đình ở Pháp. Những ghi chép này cung cấp cái nhìn quý giá về phong tục đón Tết Nguyên đán của người Việt tại Hà Nội gần 150 năm trước.
Bức tranh Tết Hà Nội năm 1884 qua con mắt người ngoại quốc
Trong thư đề ngày 28 tháng Giêng năm 1884 (tức mồng 1 Tết Giáp Thân), R. Vasselle đã mô tả chi tiết cảnh sinh hoạt ngày Tết với những quan sát đặc biệt:
Không khí tĩnh lặng đặc trưng: "Đúng vào ngày đầu năm, nhà nhà đều đóng cửa kín mịt và đường phố gần như là vắng tanh. Suốt tám hay mười hôm, hoặc nhiều hơn nữa, người Annam chẳng làm gì và tuyệt đối chẳng tìm được một người làm công nào cả."
Nghi lễ thờ cúng trang nghiêm: Ông ghi nhận người dân đặt bàn thờ ở buồng tiếp khách với hình ảnh mà ông cho là "tấm hình Phật nhỏ" cùng hương đăng được thắp sáng. Tuy nhiên, Bình-nguyên Lộc đã bổ sung chú thích quan trọng: "Vào thời đó thì ta trọng tổ tiên hơn, và chính là cúng tổ tiên chớ không phải cúng Phật. Có lẽ tác giả đã lầm chăng?"
Những phong tục đặc sắc được ghi lại
Vasselle đặc biệt ấn tượng với tập tục đốt pháo: "Bắt đầu giữa khuya của ngày thứ nhì thì pháo nổ không dứt giây phút nào cả. Mỗi hộp đựng độ một trăm cây pháo, được sắp xếp để pháo kế tiếp nhau mà nổ, chớ không để nổ cùng lúc." Ông còn giải thích ý nghĩa xã hội của việc đốt pháo: "Pháo được đốt mỗi lần có khách đến, pháo nổ lâu là người ta xem trọng người khách ấy."
Về phần trang trí nhà cửa, viên chức Pháp mô tả: "Trước thềm vẽ những vòng tròn hoặc vòng bán nguyệt, mỗi vòng có cây tên để bắn đuổi quỷ." Bình-nguyên Lộc giải thích đây chính là "hình vẽ cây cung bằng vôi bột dưới chân cây nêu" với nhận xét: "Cung thì luôn luôn hình bán nguyệt, chớ không nghe nói đến cung hình tròn."
Ông cũng đề cập đến "nhiều biểu chương khác viết trên giấy tàu (màu hồng đơn) lấm tấm những vết bạc hay vàng, được dùng để quyến rũ tiền bạc vào nhà" - mà theo dịch giả chính là những câu đối Tết với lưu ý: "Tác giả chưa biết thật đúng ta đã viết gì lên đó. Ta không phải luôn luôn cầu tài như tác giả tưởng."
Nhịp sống đình trệ trong dịp Tết
Kết luận của Vasselle cho thấy sự khác biệt văn hóa sâu sắc: "Tóm lại, ít lắm là trong một tuần lẽ, tất cả đời sống thương mại và chính trị của người Annam đều hoàn toàn dừng lại." Quan sát này phản ánh tầm quan trọng của Tết Nguyên đán trong đời sống người Việt thế kỷ 19, khi mọi hoạt động thường nhật đều tạm ngưng để tập trung cho nghi lễ truyền thống và sum họp gia đình.
Những ghi chép của R. Vasselle, dù có một số nhầm lẫn về chi tiết văn hóa như được Bình-nguyên Lộc chỉ ra, vẫn là tư liệu quý giá giúp hậu thế hình dung sinh động về không khí Tết cổ truyền Hà Nội gần 150 năm trước. Qua lăng kính của người ngoại quốc, những phong tục quen thuộc với người Việt lại hiện lên với sự mới mẻ, chi tiết và đầy chất khám phá.
