Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Nguyễn Hiền được biết đến là trạng nguyên trẻ tuổi nhất. Sinh năm 1235 tại làng Vương Miện, nay thuộc xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định, ông đỗ trạng nguyên vào năm Đinh Mùi (1247) khi mới 12 tuổi. Từ năm 11 tuổi, Nguyễn Hiền đã nổi tiếng khắp vùng với danh xưng "thần đồng", khiến nhiều người thán phục bởi khả năng ứng đối và trí nhớ siêu phàm.
Nguyễn Hiền có phải là trạng nguyên đầu tiên không?
Dù là trạng nguyên trẻ nhất, Nguyễn Hiền không phải là trạng nguyên đầu tiên. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, danh hiệu Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa lần đầu xuất hiện tại khoa thi năm 1246 dưới triều vua Trần Thái Tông. Người đỗ trạng nguyên đầu tiên của Đại Việt là Nguyễn Quan Quang, quê ở Kinh Bắc (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh). Trong số 47 vị trạng nguyên được ghi danh tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nguyễn Quan Quang đứng đầu, tiếp theo là Nguyễn Hiền.
Sau khi đỗ trạng nguyên, vì sao Nguyễn Hiền phải về quê 3 năm?
Sau kỳ thi đình, do còn quá trẻ, nhà vua cho Nguyễn Hiền về quê học lễ, vài năm sau mới bổ dụng làm quan. Điều này thể hiện sự quan tâm của triều đình đến việc rèn luyện đạo đức và lễ nghi cho vị trạng nguyên nhỏ tuổi.
Giai thoại xâu chỉ qua ruột ốc xoắn
Một trong những giai thoại nổi tiếng nhất về Nguyễn Hiền là việc ông giúp triều đình giải câu đố của sứ thần Trung Hoa. Sứ thần đưa ra một con ốc xoắn và yêu cầu xâu một sợi chỉ mảnh xuyên qua ruột ốc. Khi viên quan đến hỏi ý kiến, Nguyễn Hiền đã thông qua đám trẻ chăn trâu hát bài đồng dao: "Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng/Bên thì lấy giấy mà bưng/Bên thì bôi mỡ kiến mừng kiến sang". Nhờ đó, triều đình đã giải được thử thách và giữ vững uy thế ngoại giao.
Sự nghiệp và cuối đời
Sau khi được triệu về triều, Nguyễn Hiền tiếp tục học Tam giáo và được bổ nhiệm làm Thượng thư Bộ Công. Trong thời gian làm quan, ông có nhiều đóng góp trong việc giúp vua trị nước và chăm lo đời sống nhân dân. Ngày 14 tháng 8 năm Bính Tý, Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời khi mới 21 tuổi. Nhà vua thương tiếc truy phong ông là "Đại vương thành hoàng" và tôn làm thần ở 32 nơi. Hiện nay, tại đền thờ trạng nguyên Nguyễn Hiền ở thôn Dương A (nay thuộc xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) còn lưu giữ nhiều bài vị, sắc phong, câu đối, đại tự và cuốn Ngọc phả nói về sự nghiệp của ông. Trong đó có câu ca ngợi tài năng: "Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc/Vạn niên thiên tuế lập tam tài", tạm dịch: "Mười hai tuổi khai khoa hai nước/Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài".
