Trầm Tổ - 'Vàng Xanh' Giữa Miền Sơn Cước Hà Tĩnh, Của Để Dành Cho Muôn Đời Sau
Những ngày giáp Tết, âm thanh đục đẽo vẫn vang lên đều đặn tại xã Phúc Trạch, Hà Tĩnh - nơi được mệnh danh là 'thủ phủ' dó trầm của miền Trung. Dưới tán lá xanh mát của những cây dó bầu cổ thụ, hương trầm dìu dịu lan tỏa trong gió đông, tạo nên một mùi hương đặc trưng khó lẫn với bất kỳ vùng quê nào khác.
Những Gốc Trầm Cổ Thụ - Tài Sản Vô Giá Của Người Dân
Từ ngoài đường nhìn vào, những thân cây cao lớn vươn mình giữa sân nhà như những chiếc ô khổng lồ, tán lá xòe rộng che mát cả một góc vườn. Lớp vỏ xù xì ôm lấy thân cây vạm vỡ, trầm mặc qua năm tháng. Người làng trìu mến gọi đó là 'trầm chúa', 'trầm tổ', xem như 'của để dành' mà đất trời và con người cùng chắt chiu gìn giữ.
Trở về Phúc Trạch hôm nay, khó ai có thể nhận ra một vùng quê từng gắn liền với cái nghèo, cái cằn cỗi của những năm trước. Từ nghề trồng dó bầu và chế tác trầm hương, cuộc sống người dân dần khởi sắc một cách rõ rệt. Nhiều ngôi nhà mới mọc lên, xe ô tô đỗ trước sân, con cái được ăn học đến nơi đến chốn. Mảnh đất từng khô khát nay như được đánh thức, khoác lên mình diện mạo tươi tắn và đủ đầy hơn.
Những gốc trầm cổ thụ hai người ôm không xuể có giá trị kinh tế rất cao. Ở đây, tấc đất thực sự được nâng niu như tấc vàng. Hiếm thấy một khoảnh vườn nào bị bỏ hoang, bởi mỗi khoảng đất đều được tận dụng để ươm trồng và nuôi dưỡng những thân dó bầu quý giá.
Quyết Định Không Bán - Giữ Nghề Cho Con Cháu
Điều đặc biệt, với người dân Phúc Trạch, của cải không chỉ được đong đếm bằng tiền bạc, mà tài sản quý giá nhất chính là những gốc dó trầm cổ thụ đã bám rễ qua bao thế hệ. Gia đình ông Sánh ở xã Phúc Trạch sở hữu nhiều gốc trầm quý, trong đó có những cây đã gắn bó hàng chục năm. Có cây cao hơn 20 mét, thân lớn đến mức hai người ôm mới xuể.
Ông Sánh chia sẻ: 'Nhiều người bảo tôi bán cây đi. Tôi cũng đắn đo, có tiền thì vui thật, nhưng mất cây rồi thì không thể có lại được. Một cây dó bầu phải mất hàng chục năm mới lớn, phải hội đủ nhiều yếu tố tự nhiên, thổ nhưỡng, khí hậu, thời gian… mới tạo được trầm, khi có trầm bán mới giá trị'.
Không chỉ gia đình ông Sánh, nhiều hộ dân tại xã Phúc Trạch sở hữu gốc trầm cổ thụ cũng được thương lái trong và ngoài tỉnh tìm đến trả giá từ 250-300 triệu đồng mỗi cây, thậm chí lên đến nửa tỷ đồng. Song họ kiên quyết không bán. Bởi với người nơi đây, giá trị của những gốc trầm không chỉ nằm ở lõi trầm ẩn bên trong, mà còn là nguồn gen quý, là giống tốt để nhân rộng và duy trì nghề truyền thống.
Ông Nguyễn Văn Thành (xã Phúc Trạch) giải thích: 'Giữ cây cũng là giữ nghề, giữ sinh kế cho con cháu sau này. Hạt từ những gốc cổ thụ này sẽ được nhân giống để mở rộng diện tích trồng. Nếu ai cũng bán đi, sau này sẽ không còn nguồn giống tốt để lưu giữ'.
Hành Trình Phát Triển Từ Nghề Truyền Thống
Nghề trầm ở Phúc Trạch đã có từ hàng chục năm trước. Ban đầu, người dân chủ yếu khai thác và bán gỗ cây dó bầu thô cho thương lái, giá trị mang lại không cao và phụ thuộc nhiều vào thị trường. Có thời điểm, cả làng loay hoay với bài toán sinh kế khi đất đai khô cằn và sản xuất nông nghiệp bấp bênh.
Tuy nhiên, từ những thân dó bầu âm thầm lớn lên qua năm tháng, một hướng đi mới dần hình thành. Thay vì chỉ bán gỗ thô, người dân bắt đầu học cách chế tác, tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn như:
- Trầm nụ
- Trầm miếng
- Hương trầm sạch
- Tinh dầu trầm
- Trầm cảnh
- Đồ thủ công mỹ nghệ và trang sức
Trong giới làm trầm ở Phúc Trạch, người dân vẫn nhắc đến cụ Đinh Công Ánh (sinh năm 1928) như 'ông tổ' của làng nghề trầm hương. Cụ là một trong những người đầu tiên đưa nghề đục, đẽo trầm về phát triển tại quê nhà, đặt nền móng cho sinh kế hôm nay.
Dù đã ngoài 90 tuổi, cụ Ánh vẫn còn minh mẫn, đôi mắt sáng và giọng nói sang sảng. Thi thoảng nhớ nghề, cụ lại mang bộ đồ nghề cũ ra gọt, xỉa từng thớ gỗ trầm như một thói quen khó bỏ. Với cụ, đó không chỉ là nghề mưu sinh, mà còn là một phần ký ức đời người.
Cụ Ánh kể lại: 'Sau khi được một người thợ ở Huế chỉ dẫn, tôi bắt đầu vào rừng tìm trầm, học từng công đoạn từ cắt, xoi, tỉa để lấy được lõi trầm bên trong. Làm riết rồi quen tay, rồi truyền lại cho bà con'.
Hiện Trạng Và Tương Lai Của Làng Nghề
Theo ông Hoàng Quốc Nhã, Bí thư Đảng ủy xã Phúc Trạch, hiện người dân địa phương đang sở hữu khoảng 200 cây dó trầm cổ thụ quý hiếm, tuổi đời từ 50 đến 90 năm. Trong số đó có khoảng 15-20 cây từ 70-90 năm tuổi, sinh trưởng tốt với cành lá sum suê. Các cây chủ yếu được trồng trong vườn nhà và trang trại gia đình, cao bình quân từ 15 đến hơn 20 mét.
Không chỉ mang giá trị sinh thái, những thân cây ấy còn được ví như 'vàng xanh' của làng. Nhiều cây được giữ lại để lấy hạt làm giống, bởi giống từ những cây 'trầm chúa' thường khỏe mạnh, thích nghi tốt và có khả năng tạo trầm cao hơn. Một gốc trầm cổ thụ có thể được định giá từ 300–500 triệu đồng, tùy thuộc vào tuổi đời và chất lượng lõi trầm.
Cùng với việc gìn giữ cây cổ thụ, xã Phúc Trạch đang từng bước mở rộng không gian phát triển cho làng nghề. Những sản phẩm từ trầm hương không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn hướng đến xuất khẩu, khơi dậy niềm tự hào của những người con đã và đang sinh sống tại 'xứ sở trầm hương' này.
