Từ trung tâm phường Quy Nhơn (tỉnh Gia Lai), du khách dễ dàng nhận ra bóng dáng uy nghiêm của tượng Đức Thánh Trần nổi bật trên ngọn đồi ven biển. Giữa nền trời xanh và sóng nước mênh mang của đầm Thị Nại, công trình như một cột mốc lịch sử lặng lẽ chứng kiến bao đổi thay của vùng đất cửa biển suốt hơn nửa thế kỷ qua.
Vị trí địa lý và cảnh quan
Tượng Đức Thánh Trần tọa lạc trên đỉnh núi Tam Tòa, thuộc làng chài Hải Minh, ở độ cao khoảng 50 m so với mực nước biển, nơi người dân địa phương quen gọi là gành Hổ. Từ đây, tầm mắt mở rộng ra cửa biển Quy Nhơn, đầm Thị Nại và một phần bán đảo Phương Mai. Cùng với mũi Cổ Rùa ở bờ đối diện, khu vực này tạo thành thế địa hình đặc biệt, như cánh cửa tự nhiên nối đầm Thị Nại với Biển Đông.
Từ chân tượng đài, du khách có thể thu vào tầm mắt khung cảnh biển trời khoáng đạt của Quy Nhơn. Cầu Thị Nại vắt mình qua mặt đầm rộng lớn, phía xa là những dãy phố của đô thị biển, còn dưới chân núi là hình ảnh tàu cá, tàu hàng tấp nập ra vào cảng, góp phần tạo nên nhịp sống đặc trưng của vùng duyên hải.
Dấu ấn lịch sử và khởi công xây dựng
Không chỉ sở hữu vị trí đắc địa về cảnh quan, khu vực tượng Đức Thánh Trần còn gắn với nhiều dấu ấn lịch sử của vùng đất Bình Định trước đây, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Từ xa xưa, cửa biển Thị Nại đã giữ vai trò quan trọng về giao thương, quân sự và đời sống cư dân ven biển. Theo sử liệu, nơi đây từng chứng kiến nhiều cuộc giao tranh lớn trong lịch sử, từ những trận chiến thời vương quốc Champa, các cuộc thủy chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa Nguyễn Ánh đến những năm tháng kháng chiến chống Mỹ.
Tượng Đức Thánh Trần được khởi công năm 1971 và hoàn thành vào năm 1972 do Hội Thánh Trần Bình Định vận động xây dựng. Công trình được thiết kế bởi kiến trúc sư Đàm Quang Việt bằng bê tông cốt thép, cao khoảng 16 m.
Kiến trúc và ý nghĩa tâm linh
Pho tượng khắc họa Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong tư thế hiên ngang, hướng mặt ra biển lớn. Nhân vật khoác chiến bào, đầu đội mũ sắt, chân trái trụ vững, tay phải hướng về phía trước, tay trái đặt trên chuôi kiếm. Dưới chân tượng là bệ cao gần 4 m được ốp đá cuội tự nhiên. Bốn mặt bệ tượng là những bức phù điêu tái hiện các sự kiện tiêu biểu trong lịch sử chống ngoại xâm thời Trần: chiến thắng Bạch Đằng, lời thề quyết không hàng giặc của Trần Hưng Đạo, Hội nghị Diên Hồng và khí phách của Trần Bình Trọng với câu nói 'Ta thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc'.
Người dân phố biển Quy Nhơn, đặc biệt là người dân ở làng chài Hải Minh, xem tượng đài Trần Hưng Đạo là nơi linh thiêng. Nhiều người gọi là Đức Ông hoặc Đức Thánh Trần. Họ tin rằng sự hiện diện của Đức Thánh Trần trên núi Tam Tòa là biểu tượng che chở về mặt tinh thần cho cư dân vùng biển trước mỗi mùa mưa bão.
Lễ hội và phát triển du lịch
Hằng năm, từ ngày 18 đến 20 tháng 8 âm lịch, người dân địa phương tổ chức lễ húy kỵ Đức Thánh Trần với nhiều nghi thức truyền thống. Đặc biệt, lễ rước giác linh Đức Thánh Trần từ tượng đài về đền thờ vào ngày 19 tháng 8 âm lịch luôn thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
Theo UBND phường Quy Nhơn, thời gian tới địa phương sẽ triển khai quy hoạch làng chài Hải Minh theo hướng chỉnh trang đô thị, phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch. Trọng tâm là hoàn thiện hạ tầng giao thông ven biển, hệ thống cấp nước sạch tập trung, đồng thời cải tạo khu di tích tượng đài Đức Thánh Trần gắn với các điểm tham quan, ngắm cảnh và check-in. Địa phương cũng định hướng phát triển mô hình kinh tế đêm tại làng chài Hải Minh với các hoạt động cắm trại ven biển, lửa trại, đêm nhạc acoustic, trải nghiệm ẩm thực làng chài, lưu trú homestay và các tour đi thuyền ngắm thành phố từ biển về đêm.
Tượng đài Trần Hưng Đạo được xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2007. Trong tương lai, khu vực Hải Minh sẽ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn, nơi du khách có thể cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của biển Quy Nhơn, đời sống ngư dân và những giá trị văn hóa đã bền bỉ tồn tại cùng thời gian.
