Tiếng Ching Kram - Linh hồn văn hóa Ê Đê trong lễ hội và đời sống
Với đồng bào dân tộc Ê Đê, tiếng Ching Kram vừa mang vẻ sang trọng, tưng bừng trong các dịp lễ hội quan trọng, vừa thân thuộc, gần gũi trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày. Đây không chỉ đơn thuần là một nhạc cụ, mà còn là tiếng lòng, là phương tiện để bà con buôn làng gửi gắm bao mong ước, tình cảm sâu sắc mỗi khi Tết đến Xuân về, đặc biệt trong những lễ hội truyền thống đậm đà bản sắc.
Nghệ thuật chế tác kỳ công và tinh tế
Nghệ nhân Ama Hloan, người cả đời gắn bó với văn hóa truyền thống dân tộc tại buôn Akô Dhông, phường Buôn Ma Thuột, chia sẻ rằng việc chế tác một bộ Ching Kram là cả một quá trình phức tạp, đòi hỏi sự kỳ công và mang tính nghệ thuật cao, không phải ai cũng có thể thực hiện được.
Đầu tiên, nghệ nhân phải lặn lội vào rừng sâu để lựa chọn những cây tre già, sau đó chặt về và phơi khô cẩn thận. Tre càng được phơi khô kỹ lưỡng và đều đặn thì âm thanh phát ra mới đạt độ chuẩn xác. Tiếp theo, các ống tre được cắt với độ dài dao động từ 29 đến 45 cm, đường kính từ 7 đến 9 cm, mỗi ống tương ứng với một thanh tre tạo nên âm sắc riêng biệt.
Các thanh tre phải được gọt đẽo sao cho bề ngang thật đều nhau, độ ngắn dài phụ thuộc vào việc chúng đảm nhận âm thanh chính hay bè. Sau khi hoàn thành công đoạn cắt gọt, cần có hai người cùng gõ thử để kiểm tra âm thanh của từng thanh xem đã chuẩn hay chưa.
Vì mỗi bộ Ching Kram đều sở hữu một âm thanh và giai điệu khác biệt, nên nghệ nhân chế tác phải là người có khả năng cảm âm nhạy bén, đôi tay thật khéo léo để gọt đẽo thanh tre, ống tre, và quan trọng nhất là phát hiện được sự pha trộn hay lệch lạc về âm thanh.
Khi bộ Ching Kram đã hoàn thành, cần phải để khoảng 5 tháng cho âm thanh của tre thay đổi tự nhiên. Lúc này, nghệ nhân sẽ điều chỉnh âm thanh bằng cách cắt ngắn ống hoặc dùng dao gọt miệng ống tre. Một bộ Ching Kram thường được quy ước theo dãy số lẻ, phổ biến là 5, 7 hoặc 9 chiếc hợp lại, đôi khi lên đến 19 chiếc.
Mỗi chiếc Ching Kram mang trong mình âm sắc, giai điệu với cung bậc riêng, nhưng khi tất cả cùng cất lên, chúng tạo nên một hỗn hợp âm thanh độc đáo, hòa quyện giữa núi rừng hùng vĩ.
Giá trị văn hóa và sự tự hào dân tộc
Người Ê Đê luôn tự hào vì từ xa xưa, khi chưa có chiêng đồng, cha ông họ đã biết cách chế tác nhạc cụ Ching Kram. Đây là một nhạc cụ độc đáo, chỉ riêng đồng bào Ê Đê mới sở hữu, thể hiện sự sáng tạo và bản sắc văn hóa riêng biệt.
"Tôi thích âm thanh của Ching Kram. Bộ Ching Kram tuy nhỏ gọn nhưng âm thanh vang rền, nhất là việc diễn tấu dễ dàng hơn nhiều so với chiêng đồng", nghệ nhân Ama Hloan chia sẻ.
Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Lân giải thích thêm về kỹ thuật diễn tấu: khi biểu diễn, người đánh kẹp ống tre vào hai đùi, đặt thanh tre già nằm ngang vuông góc phía trên miệng ống, một đầu kê trên đùi, một đầu đỡ bằng lòng bàn tay trái. Tay phải cầm khúc cây làm dùi gõ vào giữa thanh tre để âm thanh cộng hưởng với ống tre.
Tiết tấu của bài chiêng phụ thuộc vào nhịp gõ, còn âm thanh luyến láy được điều chỉnh tinh tế bằng cách nghiêng ngửa bàn tay đỡ thanh tre. Bộ Ching Kram cũng có đầy đủ các tiết tấu âm sắc giống như chiêng đồng, nhưng lại gần gũi hơn với đời sống của đồng bào Ê Đê bởi sự đơn giản trong diễn tấu và vật liệu dễ kiếm tìm.
Sự khác biệt và ý nghĩa cộng đồng
Bên cạnh đó, chiêng đồng thường chỉ được đem ra diễn tấu trong các lễ cúng hoặc đám tang, trong khi Ching Kram có thể chơi bất cứ lúc nào, không bị ràng buộc bởi những điều cấm kỵ, mang tính giải trí cao hơn. Ching Kram cũng có khả năng chơi được nhiều điệu nhạc như cồng chiêng và các bài dân ca cổ của dân tộc Ê Đê, tùy thuộc vào sự hiểu biết và khả năng biến tấu của người chơi.
Một điểm đáng chú ý là chiêng đồng thường phải mua, còn Ching Kram thì bà con có thể tự làm được, điều này góp phần làm cho nhạc cụ này trở nên phổ biến hơn trong cộng đồng.
Với nhiều biến tấu và nhịp điệu vui tươi, rộn ràng, tiếng Ching Kram không chỉ đơn thuần là âm nhạc để thư giãn, giải trí sau những giờ lao động mệt nhọc, mà còn là một ngôn ngữ kỳ diệu, kết nối tâm hồn con người với thế giới tâm linh sâu thẳm. Chính vì vậy, Ching Kram được sử dụng rộng rãi trong các lễ hội của buôn làng, cũng như lễ cúng của các gia đình dân tộc Ê Đê.
"Chơi Ching Kram không chỉ là biểu diễn âm nhạc, mà còn là cách họ kể lại câu chuyện của mình về núi rừng, mùa rẫy, tình yêu và cả nỗi nhớ tổ tiên. Trong các lễ hội truyền thống của đồng bào Ê Đê hôm nay, tiếng Ching Kram hòa quyện với tiếng cồng chiêng cùng nhịp trống, điệu xoang khiến cả không gian bừng lên sức sống", Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Lân chia sẻ.
Âm thanh vang lên không chỉ là lời mời gọi cùng vui, cùng chia sẻ, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng bền chặt. Bởi khi chơi Ching Kram, mỗi người phụ trách một ống, cùng nhau tạo nên bản nhạc chung, đó chính là biểu tượng sinh động của tinh thần đoàn kết. Giữa những âm thanh đan xen ấy, không ai nổi bật hơn ai, tất cả hòa vào nhau như cộng đồng hòa vào cuộc sống, tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu và đầy ý nghĩa.
