Giữa cái nắng gay gắt của miền Trung, ngay từ đầu làng Xuân Am (xã Hưng Nguyên, Nghệ An) đã nghe những tiếng búa gõ từng nhịp vọng ra từ một góc sân. Âm thanh ấy không quá lớn nhưng đều đặn, trầm ổn, chứng tỏ sự lão luyện của người thợ.
Ông Nguyễn Bá Kim (SN 1974) là một trong những người thợ lành nghề hiếm hoi còn giữ nghề cho làng. Trong sân nhà, ông đeo cặp kính cũ, cặm cụi gõ từng nhát búa lên chiếc rương bằng tôn đang dở dang. Ánh nắng hắt lên mặt tôn sáng lóa, còn người thợ vẫn lặng lẽ cúi mình, đôi bàn tay thoăn thoắt như đã thuộc từng đường gấp, từng mối ghép sau hơn 30 năm gắn bó với nghề.
Nghề gò tôn – hơn 30 năm gắn bó
Ông Kim cho biết, nghề gò tôn (hay gò hàn tôn) là nghề thủ công truyền thống sử dụng búa, kềm, và các thiết bị hàn để tạo hình, uốn, ghép các tấm kim loại mỏng (như tôn, kẽm, thiếc, đồng) thành các vật dụng gia đình, nông nghiệp.
Ông Kim là đời thứ ba trong gia đình theo nghề gò tôn. Trước ông là bố, rồi đến ông bà. Từ nhỏ, ông đã quen với tiếng búa, tiếng kéo cắt tôn, lớn lên vừa học vừa phụ giúp gia đình rồi nối nghiệp từ lúc nào không hay.
"Ngày trước, khoảng 80% người trong làng đều làm nghề. Khi ấy sản phẩm rất đa dạng, từ thùng đựng gạo, thùng tưới cây, lò đốt vàng mã đến đủ loại đồ dùng sinh hoạt. Còn bây giờ, cả làng chỉ còn 4 hộ duy trì", ông Kim chia sẻ.
Theo ông, sự phát triển của máy móc công nghiệp và các sản phẩm nhựa khiến đồ tôn thủ công dần mất chỗ đứng. Người dân lần lượt chuyển nghề vì thu nhập không còn hấp dẫn.
Thu nhập và những khó khăn
Hiện nay, các hộ chủ yếu nhận gia công rương, hòm đựng tài liệu theo đơn đặt hàng. Khách sẽ mang nguyên liệu như tôn, ốc, vít đến, người thợ chỉ tập trung gia công rồi đến ngày xe về gom sản phẩm.
"Một ngày chăm chỉ thì tôi làm được khoảng 10 chiếc. Thu nhập tính cả vốn mỗi tháng khoảng 15 triệu đồng. Không cao nhưng được làm ở nhà, không phải phụ thuộc vào thời tiết. Nhiều khi đơn hàng vẫn đều nhưng mình không đủ sức để làm", ông Kim nói.
Ông cũng cho biết, khoảng 10 năm trở lại đây, khi khu vực Đền Ông Hoàng Mười phát triển hoạt động dịch vụ, nhiều người trong làng chuyển sang buôn bán vì thu nhập cao hơn. Nhưng với riêng ông, điều níu chân mình vẫn là tình cảm dành cho nghề đã theo gia đình suốt nhiều thế hệ.
"Nghề này không khó nhưng phải khéo tay, làm quen mới nhanh. Nếu sau này nghề mất hẳn thì tiếc lắm, vì dù sao nó cũng đã gắn với làng mình mấy đời rồi", ông Kim bộc bạch.
Giữ nghề để giữ ký ức của một làng quê
Rời nhà ông Kim, chúng tôi tiếp tục đi sâu vào làng, tiếng búa lại vang lên từ một căn nhà khác. Cũng ngồi giữa khoảng sân nhỏ, ông Nguyễn Ngọc Huy vẫn lặng lẽ gò từng tấm tôn sáng chói. Dù tai không nghe rõ nhưng đôi bàn tay của ông vẫn thoăn thoắt, từng động tác dứt khoát và chính xác.
Ông Huy kể, ông đã theo nghề từ năm 15 tuổi. Ngày trước bố cùng các bác đều làm nghề, sau này đến lượt ông tiếp nối. Gia đình chủ yếu làm nông nên những lúc nông nhàn lại tranh thủ ngồi gò để kiếm thêm thu nhập.
"Mỗi ngày làm được khoảng 6 đến 10 sản phẩm, tùy kích thước. Nghề này không giúp mình giàu được nhưng cũng có thêm đồng ra đồng vào để trang trải cuộc sống", ông nói.
Theo ông Huy, gò tôn không phải công việc quá nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khéo léo. Công bỏ ra nhiều trong khi lợi nhuận không cao nên chỉ những người thực sự yêu nghề mới đủ kiên nhẫn để theo đuổi.
"Từ nhỏ tôi đã quen tay kìm, tay búa, cắt gọt rồi tạo nên những sản phẩm từ đơn sơ đến phức tạp. Mỗi lần làm khách hàng hài lòng với món đồ mình làm ra là thấy vui lắm. Có lẽ chính cảm giác ấy đã tạo động lực để tôi ở lại với nghề đến tận bây giờ", ông Huy nói thêm.
Thách thức trong việc lưu giữ nghề
Ở Xuân Am hôm nay, tiếng búa không còn rộn ràng như mấy chục năm trước. Những khoảng sân chất đầy sản phẩm từ tôn chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Dẫu vậy, mỗi nhịp búa vẫn vang lên đều đặn, như một cách để những người thợ gìn giữ "cái nghề" mà cha ông đã trao lại.
"Dù nghề giúp chúng tôi tạo được đồng ra đồng vào, nhưng để đi với thời đại thì rất khó. Con em chúng tôi bây giờ cũng không mấy mặn mà với nghề mà tìm hướng đi khác. Đó cũng là điều tất yếu và phải chấp nhận!", ông Huy nói thêm.
Theo ông Hoàng Anh Tiến, Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên, nghề sản xuất gò hàn tôn hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Giá nguyên liệu đầu vào tăng cao, sức tiêu thụ không nhiều, dẫn đến lợi nhuận không cao. Ngoài ra, số lượng lao động gắn bó với nghề ngày càng ít đi do công việc vất vả và thu nhập không đều, nên không thu hút được người trẻ. Do đó, hiện nay lao động tại các cơ sở gò hàn, sản xuất thuyền tôn trên địa bàn chủ yếu là các bậc trung niên, người già. Việc lưu giữ nghề truyền thống này vẫn còn nhiều thách thức.
