Tiến sĩ Lê Quang Lâm và bộ sưu tập tù và Jrai đầy âm thanh rùng rợn
Trong một buổi sáng yên tĩnh ở "phố núi" Pleiku, tôi có dịp gặp Tiến sĩ Lê Quang Lâm tại ngôi nhà của ông, nơi không gian ngập tràn văn hóa của người Jrai. Ông đã dành toàn bộ tầng 3 để trưng bày các kỷ vật, biến nơi đây thành một bảo tàng thu nhỏ về vật dụng truyền thống. Mỗi hiện vật đều ẩn chứa những câu chuyện ly kỳ, phản ánh nét văn hóa độc đáo của cộng đồng này.
Hành trình sưu tầm và bảo tồn di sản
Với Tiến sĩ Lâm, việc sưu tầm hiện vật là cách tiếp cận để hiểu sâu hơn về văn hóa Jrai. Ông đã thu thập nhiều vật phẩm đa dạng, trong đó nổi bật là bộ sưu tập tù và làm từ sừng trâu rừng, bò rừng và ngà voi, đã ngả màu theo thời gian. Nhiều chiếc được ông tìm thấy trong hoàn cảnh hy hữu, như nhặt từ nhà rông hoang phế.
Ông Lâm bảo vệ luận án tiến sĩ về văn hóa Tây Nguyên tại Pháp, dưới sự hướng dẫn của các giáo sư nổi tiếng như Georges Condominas và Daniel De Copet. Ông chia sẻ: "Cộng đồng Jrai trước đây chưa có chữ viết, nên tôi phải giải mã qua các truyện kể để hiểu vũ trụ quan và nhân sinh quan của họ. Tù và là vật dụng thiêng, chỉ dùng trong nghi lễ làng và được cất giữ trong nhà rông."
Âm thanh kỳ lạ và câu chuyện đằng sau
Một trong những chiếc tù và bằng sừng trâu rừng có âm thanh như trẻ con khóc, khiến người nghe rợn tóc gáy. Ông Lâm tìm thấy nó năm 1995 trong một nhà rông cũ ở huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum (cũ). Ông kể: "Chiếc tù và này bị bỏ không, tôi sợ hư hỏng nên xin về bảo tồn. Phải nhờ nghệ nhân sửa lưỡi gà mới sử dụng được."
Chiếc tù và bằng ngà voi khác được ông mua lại từ một người dân ở thị xã Ayun Pa, tỉnh Gia Lai cũ vào năm 1988, với nguồn gốc không rõ ràng. Ông Lâm nhấn mạnh rằng ngày nay, việc tìm người chế tác tù và cho âm thanh như xưa rất khó khăn.
Vai trò và ý nghĩa văn hóa của tù và
Theo ông Lâm, tù và Jrai được làm bằng cách khoét lỗ trên sừng, gắn hộp tre và lưỡi gà. Âm thanh trầm bổng phụ thuộc vào kích cỡ sừng, với miệng rộng hoạt động như loa cộng hưởng. Người thổi có thể tạo luyến láy tinh tế nhờ điều khiển ngón tay và hơi thở.
Ông giải thích: "Tù và không phải của cá nhân mà là của cộng đồng, chỉ được thổi khi dời làng hoặc trong lễ mừng chiến thắng." Trong nghi thức dời làng, tiếng tù và dùng để thông báo và rước thần linh, còn trong lễ mừng chiến thắng, nó vang lên trầm hùng bên đống lửa.
Sự mai một và giá trị bảo tồn
Ông Lâm chia sẻ: "Khoảng 30 năm trước, tôi hiếm hoi được nghe tiếng tù và. Nay, người chế tác âm thanh như xưa không còn." Sự thay đổi xã hội khiến tiếng tù và dần vắng bóng ở buôn làng.
Bộ sưu tập của ông không chỉ lưu giữ hiện vật hiếm mà còn mở cánh cửa về quá khứ xa xưa của xã hội Tây Nguyên. Bên cạnh tù và, ông còn sở hữu nhiều tài liệu nghiên cứu nguyên bản tiếng Pháp của các học giả như Jacques Dournes và Henri Maitre, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa này.
